Al eeuwenlang zorgden Vestingen en Linies voor de verdediging van ons land. De Hollandse Waterlinies en vele andere lijnen bestaande uit forten, bunkers en/of vestingsteden vormen samen het verdedigingserfgoed van Nederland. Daartoe rekenen we inmiddels ook de Romeinse Limes, de Atlantikwall en ons Koude Oorlog erfgoed. Nu ze niet meer voor hun oorspronkelijke functie worden gebruikt, moeten de forten en andere gebouwen goed worden beheerd en behouden, zodat ze niet uit ons landschap verdwijnen. Stichting Liniebreed Ondernemen staat voor het behoud van verdedigingserfgoed en ondersteunt een bonte groep van partijen om het Nederlandse verdedigingserfgoed op een ondernemende manier te behouden voor volgende generaties. Juke van Niekerk, directeur-bestuurder van Stichting Liniebreed Ondernemen (Liniebreed), vertelt over de relatief jonge erfgoedclub.
Juke is nu 11 jaar directeur van Stichting Liniebreed Ondernemen. Voorheen werkte ze onder andere bij Natuurmonumenten, waar ze in aanraking kwam met het behoud van de natuur en erfgoed. Ze volgde onder andere een rentmeesters opleiding. “Na daarna heel kort bij Holland Festival gewerkt te hebben, wilde ik graag iets doen voor een vereniging of stichting op het snijvlak van natuur en erfgoed. Uiteindelijk kwam Juke terecht Stichting Liniebreed Ondernemen als directeur: “En ik ben er nooit meer weggegaan!”
If you don’t use it, you lose it
De stichting is in 2011 opgericht, met in eerste instantie als doel om fort-ondernemers van de Nieuwe Hollandse Waterlinie te ondersteunen. Deze linie telt 58 forten, allemaal met verschillende eigenaren en beheerders. “In het Nationale Project Nieuwe Hollandse Waterlinie sloegen destijds 4 provincies, een aantal ministeries en 24 gemeenten de handen ineen om de forten te restaureren. Maar na de restauratie moest er ook iets met de forten worden gedaan. Je kunt het wel behouden maar het moet dan wel gebruikt worden,” vertelt Juke. “Want alleen wanneer ons verdedigingserfgoed midden in de maatschappij staat en naast museale ook eigentijdse functies krijgt, blijft erfgoed behouden, gewaardeerd en gerespecteerd.”
De culturele fortondernemers liepen tegen allemaal obstakels aan en vanuit overheden en gemeenten waren er veel tegenstrijdige belangen. “Toen is bedacht om met Europees geld een stichting op te richten om deze ondernemers te ondersteunen; dat werd “Liniebreed Ondernemen”.
In het begin richtte Liniebreed zich alleen nog maar op de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, maar na een tijdje klopten er ook eigenaren en ondernemers van de Stelling van Amsterdam aan. Gaandeweg merkte de stichting dat veel meer stakeholders zoals gemeenten, provincies, natuurbeherende of toeristische organisaties en vrijwilligersgroepen haar steun nodig hadden om het erfgoed op een gezonde manier te exploiteren. “We verlenen service, geven advies en ondersteunen diverse partijen op deze unieke, maar ook ingewikkelde locaties. En we zorgen dat de basis communicatiemiddelen van de diverse linies en erfgoedlijnen op orde zijn”.
Ondersteuning vanuit alle hoeken
Ondertussen werkt Liniebreed niet meer alleen voor forten en waterlinies, maar ook voor 60 vestingsteden, de Atlantikwall, de Romeinse Limes en andere soorten verdedigingserfgoed zoals de Koude Oorlog, en helpt ze initiatiefnemers op deze locaties op allerlei manieren. “Enerzijds zijn we heel erg bezig met marketing en communicatie voor de branche als geheel, onder andere met de website forten.nl, het jaarlijkse FORT! Magazine en verschillende evenementen, landelijke campagnes en promotie. Daar kunnen individuele locaties makkelijk bij aanhaken.”
Anderzijds zorgt de stichting voor verbinding tussen alle locaties. “We hebben de Liniecommunity, wat aan de ene kant een netwerk is voor locaties en ruimte biedt aan kennisuitwisseling en aan de andere kant ook een promotieplatform biedt voor al het aanbod voor publieke en zakelijke doelgroepen. Wij zorgen ervoor dat de informatie die daar gedeeld wordt, zoals routes, evenementen en zakelijke verhuur, terechtkomt op forten.nl, vestingen.nl en waterlinies.nl,” legt Juke uit. Naast hun eigen websites heeft de stichting ook connecties met waterliniesites en toeristische sites als dagjeweg.nl: “We zorgen dat er veel promotie is, dat alle activiteiten op deze bijzondere locaties voor het voetlicht komen. En we zien dat het verdedigingserfgoed steeds bekender wordt bij mensen, het besef dat er onwijs veel mogelijkheden zijn op deze bijzondere locaties blijft groeien. Dat is ook ons doel: we willen de forten midden in de maatschappij zetten.”
De taken van Juke en haar team beperken zich niet alleen tot communicatie. Ze ondersteunen de ondernemers ook met praktische zaken, adviezen en herbestemmingen. “We zijn geen herbestemming kantoor, maar we kunnen mensen wel doorverwijzen naar de juiste organisaties of personen. Het is erg belangrijk om het ondernemerschap op deze manier te ondersteunen en alle ondernemers met elkaar te verbinden en samen te laten werken.” Ter verdere ondersteuning adviseert de stichting over gezonde exploitatie van de locaties, op het gebied van faciliteiten, inkomsten en activiteiten. “Mensen komen naar ons toe met de vraag hoe ze bijvoorbeeld hun teruglopende inkomsten kunnen aanpakken. Dan gaan we samen goed kijken naar alle inkomstenbronnen, wat er uitgebreid kan worden en welke knoppen er nog kunnen worden omgezet.”
Zonder vrijwilligers geen erfgoed
Naast het ondersteunen van ondernemers heeft Liniebreed al langere tijd extra focus op vrijwilligers. Ze organiseerde onder andere gidsentrainingen en deed kwalitatief onderzoek naar het vrijwilligerswerk in de waterlinies. Dit versterkt het beeld hoe belangrijk het is om hun inzet te waarderen en daadwerkelijk op de juiste waarde te schatten. Daarnaast organiseert Liniebreed in opdracht van diverse waterlinies speciale bijeenkomsten voor vrijwilligers, om hen allereerst te bedanken voor hun inzet en tevens om hun kennis en de originele ideeën over het duurzaam beheer en behoud en de recreatieve exploitatie van verdedigingserfgoed, op te halen. “De vrijwilligers hebben een zee aan kennis, kunde en passie. Zonder die kracht kan ons verdedigingserfgoed niet bestaan.”
Toekomstbestendige forten
Het werk van Stichting Liniebreed Ondernemen is nog lang niet klaar. “We moeten het verdedigingserfgoed behouden voor toekomstige generaties, door ervoor te zorgen dat het gebruikt wordt en zijn maatschappelijke functies blijft behouden, daar zullen we ons voor blijven inzetten.” Belangrijke stakeholders hiervoor zijn de gemotiveerde vrijwilligers in het verdedigingserfgoed. “Zij vertegenwoordigen een kracht van kennis, beheer, behoud en gastvrijheid die letterlijk en figuurlijk onbetaalbaar is,” gaat Juke verder.
En volgens Juke heeft het verdedigingserfgoed in Nederland nog veel meer potentie: “We hebben in de afgelopen twee jaar gemerkt dat de aandacht voor dit type erfgoed steeds groter wordt, en dat heeft heel erg te maken met de oorlog in Oekraïne en andere conflicten in de wereld. Steeds meer mensen grijpen nu terug naar de locaties en bijvoorbeeld het erfgoed van de Koude Oorlog, hoe het er in die tijd aan toe ging en hoe de mensen zich voorbereidden op een conflict.”
Het bewustzijn voor verdedigingserfgoed blijft groeien en de stichting blijft zich inzetten om alle partijen binnen dit erfgoed te verbinden en een sterke beweging op te zetten. Waar Juke het liefst naar toe wil? “Dat al het verdedigingserfgoed in Nederland gekend en bekend is, dat het behouden blijft. En dat het zinvolle functies krijgt. Op dat gebied is er nog heel veel werk te verrichten!”
Weekend van het Verdedigingserfgoed
Het streven om verdedigingserfgoed nog meer op de kaart te zetten vertaalt zich in een, door de VriendenLoterij ondersteund, groots en landelijk evenement in 2024. Liniebreed organiseert dan het Weekend van het Verdedigingserfgoed op 20 & 21 april 2024. Hier komen bestaande events als de Start van het Fortenseizoen en het Koude Oorlog Weekend samen. In dit weekend zijn bij de start van het recreatieve seizoen, zo veel mogelijk verdedigingserfgoed locaties opengesteld voor publiek. Forten, bunkers, vestingsteden, liniegerelateerde locaties. Behoort uw locatie daar ook toe? Zet de data dan in uw agenda en DOE MEE. Wilt u meer informatie of heeft u vragen over hoe u kunt aanhaken? Dan kunt u mailen naar info@liniebreed.nl.