Vondelingenloket voor monumenten

In de erfgoedwereld zijn er veel organisaties die zich om monumenten bekommeren. Eén van hen is SOM (Samenwerkingsorganisatie Monumenten). SOM is de belangenbehartiger van monumenteneigenaren die zonder winstoogmerk proberen bedreigde monumenten een nieuwe toekomst te bieden en in stand te houden.

Dit jaar viert de vereniging het 50-jarig jubileum. Léontine Lamers ging in gesprek met de vier bestuursleden, Lilian Kusters (lid, directeur Stadsherstel Den Haag), Barend Jan Schrieken (penningmeester, directeur Bergkwartier, Deventer), Niels van der Vlist (secretaris, directeur Stadsherstel Rotterdam) en Suzan te Brake (voorzitter, directeur Wijnhuisfonds, Zutphen) over onder andere het belang van de SOM.

Veel mensen zullen zich afvragen, wat is de SOM en wat doen ze?

Suzan te Brake: “Wij behartigen de belangen van monumenteneigenaren, veelal Stadsherstelorganisaties. Maatschappelijke organisaties die meer dan één monument hebben en als doel hebben monumenten in stand te houden en een goede bestemming te geven. Inmiddels zijn dat allang niet meer allemaal woonhuismonumenten. Organisaties die dit doen zijn bijvoorbeeld verschillende Stadsherstellen en BOEi.”

Barend Jan Schrieken vult aan: “Leden van SOM zijn de collega’s die je niet hebt. We zijn allemaal kleine organisaties, die tegen dezelfde problemen aanlopen. Dan is het heel fijn dat er anderen zijn die snappen waar je tegenaan loopt. Op die manier kun je elkaar helpen en van elkaar leren. Niet elke organisatie heeft genoeg tijd om vanuit de belangenbehartiging zijn standpunt op tijd naar voren te brengen, bij bijvoorbeeld de overheid. Samen sta je sterk door proactief te sturen op zaken die van belang zijn.

Leden van de SOM zijn geen concurrenten van elkaar zijn en stimuleren kennisdeling. Hun missie is monumenten in stand houden. Iedereen doet dat of in een andere plaats, regio of op een ander vlak, bijvoorbeeld zoals BOEi die zich jarenlang heeft ingezet voor het behoud en ontwikkelen van industrieel erfgoed.  Daarnaast zijn ook het Nationaal Restauratiefonds en Donatus bijzonder lid.

Er zijn veel organisaties die de belangen behartigen binnen de erfgoedsector. Is het niet overzichtelijker als die samengaan?

Lilian Kusters: “Dat zou je denken en dat hebben we geprobeerd, maar uiteindelijk hebben we ook gezien dat het belangrijk is om een eigen geluid te laten horen, omdat onze belangenbehartiging soms heel specifiek is. Zo heeft een groot deel van onze leden woonhuismonumenten in portefeuille of verhuren zij monumenten als woning. Tegelijk hebben we vorig jaar bewust onze naam gewijzigd, omdat we merken dat onze achterban verbreedt en ook ingezet wordt op bedrijfsmatige verhuur en publiekstoegankelijkheid. Elk type monument verschilt nu eenmaal en vraagt om een andere aanpak.”

SOM werkt vaak samen met de FIM (Federatie Intandhouding Monumenten) waarin met bijvoorbeeld ook groene monumenten en agrarisch erfgoed bijna het gehele spectrum van monumenteneigenaren wordt vertegenwoordigd.  

Wat is het verhaal van SOM?

Niels van der Vlist: “Het verhaal is wat je kan leren uit de geschiedenis, dat het betekenis heeft. Het verhaal wat we vertellen is zowel het verhaal van het verleden, als wat je nu wilt en wat de toekomst kan brengen. Het gaat om de gebouwde omgeving  en dus zichtbaar en tastbaar voor mensen. In de jaren ’60 en ’70 zijn er panden en stadsgezichten gesloopt waarvan iedereen nu zegt ‘hoe hebben ze dat kunnen doen?’ Dat maakt dat er nu veel waardering is voor wat Stadsherstelorganisaties hebben weten te redden van sloop of verval. De monumenten vertellen niet alleen een verhaal van een stad of dorp maar verrijken ook de belevingswaarde van burgers en dragen tevens bij aan de economische waarde.“

Er zijn nog steeds vergeten monumenten. Stadsherstellen functioneren plaatselijk en regionaal nog steeds als een soort van vondelingenloket voor deze monumenten. De monumentenstatus is geen absolute voorwaarde als het een bijzonder pand betreft. Met een bijzonder verhaal over de lokale geschiedenis en een groot draagvlak is het behoud.

Lilian Kusters: “Elke generatie vindt in een gebouw een nieuw verhaal. Gebouwen kunnen grote en kleine verhalen vertellen. In Den Haag heb je bijvoorbeeld het Indisch erfgoed. Dan heb je ook nog de grote institutionele gebouwen zoals het Ministerie van Koloniën, maar ook een pension waar KNIL-soldaten die terugkwamen woonden in de hoop dat ze in Nederland een nieuw bestaan konden vinden. Ze woonden daar jaren in totale armoede. Dat is wat verschillende soorten gebouwen kunnen vertellen.”

Wat brengt de toekomst? Is de SOM ooit overbodig?

Suzan te Brake: “Om monumenten blijvend duurzaam in stand te houden zal SOM nodig blijven. Niet alleen op het gebied van kennisdeling maar ook om te borgen dat subsidieregelingen op de politieke agenda blijven staan. En er komen ook nieuwe monumenten bij. Dat gaat niet meer over klassieke monumenten in de oude kernen maar over gebouwen uit de jaren ’60 en ’70.  En misschien bouwen we nu monumenten van de toekomst. De vraag blijft, wat houden we nu? Wat houden we over 100 jaar? Je ziet afgelopen jaren dat de interesse verschuift. Voor industrieel erfgoed is de laatste twintig jaar veel meer aandacht gekomen. De post-’65 architectuur, dat wordt nu nog vaak lelijk gevonden. Maar het gaat ook over zeldzaamheid en men moet er soms de schoonheid nog van gaan inzien, daar moet je van gaan leren houden. Maar los of het pand mooi is of lelijk is, moet je de vraag stellen of het pand de moeite waard is om bewaren.”

Barend Jan Schrieken sluit af: “Met elkaar hebben SOM leden een unieke collectie aan monumenten. Die vertellen bij elkaar opgeteld de lokale geschiedenis. In heel Nederland is er geen enkele club die op lokaal niveau alle mijlpalen in de geschiedenis kan benoemen. Samen zijn ze de optelsom van het lokale verhaal.”