Cultuur is geen bijzaak, cultuur is een hoofdzaak – dat is de boodschap waar het Cultuurfonds zich met hart en ziel voor inzet. Jaarlijks ondersteunt het fonds zo’n vierduizend culturele projecten door heel Nederland, in het Caribisch deel van ons koninkrijk en in Suriname. In voortdurende samenwerkingen met schenkers, aanvragers en het publiek zorgt het Cultuurfonds dat cultureel erfgoed wordt behouden, vernieuwd en doorgegeven. Aan het roer staat Cathelijne Broers, die al bijna vier jaar de functie van directeur bij het Cultuurfonds vervult. Ze vertelt over het ontstaan, de projecten waar het fonds zich mee bezighoudt en onderstreept het belang van cultureel erfgoed voor de identiteit en verbinding van mensen in Nederland.
Het Cultuurfonds werd ruim tachtig jaar geleden in het leven geroepen en is destijds gestart als initiatief onder Prins Bernhard om Spitfires te kunnen financieren voor de geallieerden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Cathelijne: “Na de oorlog werd het overgebleven geld gestopt in een stichting die als doelstelling had om de geestelijke weerbaarheid van de bevolking in Nederland te verbeteren door middel van cultuur. Die doelstelling is nog steeds super actueel en wordt nog steeds uitgedragen door het fonds.”
Hybride karakter
Als privaat fonds moet het Cultuurfonds zijn eigen inkomsten genereren. “Er zijn niet veel fondsen binnen het domein cultuur die zowel geld weggeven als kunnen ontvangen”, vertelt Cathelijne. “Veel inkomsten zijn afkomstig van particuliere schenkers die ons benaderen met een wens waar ze graag aan willen bijdragen.”
Dankzij deze schenkingen heeft het Cultuurfonds momenteel bijna 500 fondsen op naam, ieder met een eigen bestemming. Het zogenaamde Gansoord Fonds steunt bijvoorbeeld projecten die de instandhouding van Nederlands cultuur- en natuurhistorisch erfgoed bevorderen en heeft onder meer al bijgedragen aan de restauratie van de Haarlemmerpoort in Amsterdam en aan het educatieproject Moleniconen in beeld. Het Elisabeth Fonds is daarentegen weer bedoeld voor kennisontwikkeling en restauratie van erfgoed op het snijvlak van groen en gebouwd, en heeft het herstel van Park Huize Olteterp kunnen ondersteunen en geholpen bij de ontwikkeling van de vrijwilligerscursus Doen in Historisch Groen.
Particulieren kunnen de bandbreedte van een fonds aangeven, maar het Cultuurfonds houdt zelf ook in de gaten waar de noodzaak ligt. “In coronatijd hebben we een noodfonds opgericht voor cultuurmakers waar particulieren aan konden schenken”, vertelt Cathelijne. “Als we een urgentie zien, roepen we mensen op om aan te sluiten om die specifieke doelstelling samen mogelijk te kunnen maken.”
Investeren in de gehele breedte
Binnen de erfgoedsector speelt het Cultuurfonds op veel verschillende niveaus een rol. “Mensen denken soms dat wij alleen restauraties ondersteunen, maar we investeren in de gehele breedte. We helpen ook het verhaal te vertellen en zorgen dat erfgoed voor het publiek toegankelijk wordt.” Daarom is het Cultuurfonds de Erfgoedvrijwilligersregeling gestart, aangezien vrijwilligers een grote rol spelen bij het openstellen van erfgoed. Cathelijne geeft het voorbeeld van de Botanische Tuin in Kerkrade: “Daar hebben we een gift aan gedaan voor de digitale ontsluiting van de tuinen. Dat wordt helemaal uitgevoerd door vrijwilligers. Dankzij dit project kan het verhaal nog beter door hun verteld worden.”
Tegelijkertijd wil het Cultuurfonds het publiek meer betrekken bij erfgoed. Zo is bijvoorbeeld de Regeling voor Publieksarcheologie in het leven geroepen. Aanleiding was de grote betrokkenheid rondom de opgraving van een middeleeuwse fibula in Wijk bij Duurstede, nu ondergebracht in het Rijksmuseum van Oudheden. “De inwoners waren zo betrokken bij de ontdekking, dat er een muurschildering van de fibula is gemaakt op een van de nieuwgebouwde huizen op de plek waar de opgraving is gedaan”, vertelt Cathelijne. Het Cultuurfonds werd door deze gebeurtenis geïnspireerd om inwoners in heel Nederland nog meer te betrekken bij archeologisch onderzoek.
Ook is er oog voor groen erfgoed bij het Cultuurfonds, met bijvoorbeeld de regeling voor historische moestuinen, om erfgoed en natuur weer samen te brengen. “De historische moestuin is vaak onderdeel van een ensemble. Die wordt nu veel herontdekt en opnieuw ingericht. Dat is heel goed is voor de biodiversiteit en voor de educatie over vergeten groenten of planten.”
Behouden, vernieuwen, doorgeven
Cathelijne geeft aan dat het Cultuurfonds goed in de gaten houdt dat het cultureel erfgoed in Nederland niet stil blijft staan. “Voor je het weet, is erfgoed alleen het koesteren van wat er al was. Maar erfgoed is niet alleen oud en statisch, het is juist dynamisch en dichtbij. Een (her)ontdekking vereist een nieuw verhaal, en er komt continu nieuw erfgoed bij. Zo is er een maquette van een asielzoekerscentrum opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum. Vroeger waren er nog geen azc’s, nu wel, en dat is ook onderdeel van ons erfgoed.”
Het doorgeven van kennis aan de volgende generaties is ook een groot thema voor het Cultuurfonds. Daarom heeft het fonds geïnvesteerd in het Ambacht in Beeld festival, een plek waar jonge mensen in aanraking komen met bijzondere ambachten die nodig zijn om erfgoed te onderhouden. Opleidings- en stageplekken krijgen ook de nodige aandacht, met bijvoorbeeld de regeling Stimulering Molenmakersleerlingen. “Als die plekken er niet meer zijn, loopt het vak vast. En om erfgoed te behouden voor volgende generaties, heb je vakmensen nodig die dat met plezier en toewijding doen.”
De wereld is beter af met cultuur
Het Cultuurfonds wil zich profileren als een stevige en betrouwbare speler in de erfgoedsector, maar zet zich ook schrap voor eventuele bezuinigingen die eraan gaan komen. Cathelijne: “Het zal niet altijd mogelijk zijn om één-op-één de gaten dicht te lopen, maar we kunnen wel met onze kennis en ervaring kijken wat de meest cruciale onderdelen zijn die goed ondersteund moeten worden. Met particulieren in Nederland kunnen we veel doen. Tegelijkertijd willen we zo toegankelijk mogelijk zijn voor aanvragers en zoeken we voortdurend naar manieren waarop we het aanvraagproces kunnen vergemakkelijken.”
De mogelijke bezuinigingen wekken echter wel zorgen bij Cathelijne en het is volgens haar dan ook van groot belang om de waarde van cultuur te blijven benadrukken. “Cultuur is niet iets waar je makkelijk op kan bezuinigen, want het heeft te maken met verbinding tussen mensen, maar ook met de nationaliteit van een land en waar we vandaan komen. Voor elke generatie is er duiding en beschikbaarheid van cultureel erfgoed nodig, dus we zijn nooit klaar met verhalen vertellen. De wereld is beter af met cultuur, laten we daarom zoveel mogelijk mensen daar actief bij betrekken zodat iedereen ervan kan genieten.”