Er waait weer een frisse wind door Den Haag met een nieuw kabinet dat recent haar plannen heeft gepresenteerd. De directie Erfgoed & Kunsten speelt een centrale rol in het coördineren en uitvoeren van het beleid rondom erfgoed. Met een nieuw kabinet heeft zij de taak om ervoor te zorgen dat het beleid aansluit bij de koers die het kabinet wil varen. De Erfgoedstem sprak met Christianne Mattijssen, directeur Erfgoed & Kunsten bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Ze vertelt over haar werkzaamheden, de grote thema’s die invloed hebben op de beleidsvorming en benadrukt het belang van erfgoed voor het karakter van de Nederlandse samenleving.
Christianne Mattijssen vervult inmiddels vijf jaar de functie van directeur Erfgoed & Kunsten. In totaal is ze echter al meer dan twintig jaar werkzaam bij de Rijksoverheid, in verschillende functies. Momenteel heeft ze, naar eigen zeggen, de ‘leukste baan van Den Haag’ te pakken. Samen met een directie van zeventig collega’s maakt Christianne het beleid van de nieuwe minister op het terrein van erfgoed en kunsten.
De identiteit van het cultuurlandschap
Een groot deel van Christiannes werk bestaat uit gesprekken met diverse instanties, organisaties en ministeries. Enerzijds om informatie op te halen over waar andere partijen tegenaan lopen en te kijken wat de afdeling Erfgoed & Kunsten daarin kan betekenen. Anderzijds voert Christianne veelal gesprekken om invloed uit te oefenen. “Hoewel we misschien niet heel zichtbaar zijn voor de buitenwereld, voelen wij ons degenen die binnen de politieke context de stem van het erfgoedveld vertolkt en het belang daarvan onder de aandacht brengt.”
De directie Erfgoed & Kunsten mengt zich in discussies met ministeries die zich bezighouden met de woningopgave of het landbouwbeleid, maar ook met het ministerie van Defensie, dat nieuwe plekken nodig heeft voor munitieopslag of landingsbanen. “In al die discussies is het belangrijk om rekening te houden met het cultuurlandschap van Nederland,” vertelt Christianne. “Dat cultuurlandschap draagt bij aan een bepaalde identiteit die je herkenbaar wilt houden, en dat is wat mensen een thuisgevoel geeft.”
Uitdagingen van deze tijd
De verandering van het ruimtelijke gebied vormt een uitdaging voor het Nederlandse erfgoed, en daarmee voor de directie Erfgoed & Kunsten. Christianne: “Er moeten nieuwe energiecentrales, woningen en wegen komen, maar je kunt iets slechts één keer kapotmaken, en dat heeft gevolgen voor alle generaties na ons.” Om mee te bewegen met de ruimtelijke transities zonder het erfgoed uit het oog te verliezen, stuurt Erfgoed & Kunsten vaak aan op het herbestemmen van oude panden of het bouwen eromheen op een logische manier. “Dankzij zo’n oude herbestemde fabriek of dat monumentale pand krijgt een woonwijk een ziel.”
Financiële middelen om het monumentale erfgoed in Nederland te onderhouden, zijn daarentegen niet altijd toereikend. Daardoor groeit de stapel monumenten die aan onderhoud of restauratie toe zijn. “Provincies geven aan dat er te weinig financiële middelen zijn voor met name grote restauraties, waardoor er in die categorie een achterstand ontstaat,” vertelt Christianne. “Als je een restauratie uitstelt, wordt het uiteindelijk veel duurder, dus het is belangrijk dat we daar een oplossing voor vinden.”
De groeiende stapel monumenten die toe zijn aan onderhoud of restauratie, vraagt ook om voldoende vakmensen. “We werken samen met de directie MBO omtrent opleidingen die voor het restauratievak noodzakelijk zijn, zelfs al zijn er weinig studenten.” Een baan in het erfgoed is namelijk niet altijd even populair bij nieuwe generaties. Het interesseren van die nieuwe generaties in erfgoed is daarom ook een thema waar de directie Erfgoed & Kunsten zich over buigt. “Het is heel belangrijk om nieuwe generaties in de volledige breedte van de samenleving te blijven interesseren in erfgoed. Ook mensen met een achtergrond buiten Nederland; dit is ook hun land en erfgoed, waar ze zich misschien op een andere manier toe verhouden. Hoe zorg je ervoor dat ook deze mensen aanhaken?”
Dreigingen voor erfgoed
Het veranderende klimaat brengt veel problemen met zich mee voor het erfgoed in Nederland, vooral voor monumenten. Onder andere de funderingsproblematiek door bodemdaling en zeespiegelstijging stelt de directie Erfgoed & Kunsten voor de vraag hoe dit erfgoed toekomstbestendig kan worden gemaakt. Christianne: “Hoe maken we monumenten klimaatbestendig en hoe ver kun je daarin gaan? Het is heel hard nodig en er is ook al veel voor ontwikkeld, maar er zit ook een grens aan wat acceptabel is.”
Niet alleen klimaatverandering vormt een bedreiging voor het Nederlandse erfgoed. Volgens Christianne is er ook een serieuze opgave door de toegenomen internationale dreiging. “Door de oorlog in Oekraïne stellen we onszelf vragen: zijn wij eigenlijk wel goed voorbereid op een oorlog? Hangen onze collecties op een handige plek, en wat wordt bij een inval in ons land gered? Daar zijn we nu ook over in gesprek, en dat wordt steeds prominenter.”
Kiezen voor cultuur
Ondanks dat de werkzaamheden van Christianne zich vaak achter de schermen afspelen, grijpt ze elke kans aan om de waarde van cultureel erfgoed onder de aandacht te brengen. “Ik wil mensen laten zien hoe mooi en hoe belangrijk erfgoed is. Als mensen vrij zijn van hun werk of even geen verplichtingen hebben, gaan ze naar een museum, een film of een festival: ze kiezen allemaal voor cultuur. Laten we daar dan ook met elkaar goed voor zorgen, want dat is blijkbaar wat we ten diepste willen beleven.”