Met een indrukwekkende geschiedenis en een nog indrukwekkender plafond is de Grote Kerk Naarden een cultureel juweel dat momenteel een minutieuze restauratie ondergaat. Twee jaar wordt uitgetrokken om het 770 m² grote beschilderde tongewelf in al zijn glorie te herstellen. Het project blijkt veel meer te zijn dan alleen een restauratie; het brengt erfgoed, innovatie en betrokkenheid samen. De Erfgoedstem ging in gesprek met Ellen Snoep, directeur-bestuurder van Stichting Grote Kerk Naarden, over dit ambitieuze project.
“Het erfgoedveld is een dynamisch en intrigerend domein”, aldus Ellen, die sinds maart 2019 de rol van directeur vervult. Haar carrière begon beleidsmatig, maar haar fascinatie voor de betekenis van gebouwd erfgoed bracht haar dichter bij de stenen.
Een eeuwenoud tijdsdocument
De Grote Kerk Naarden is een laatgotische kruisbasiliek die zijn oorsprong vindt in de veertiende eeuw. De kerk werd gebouwd in een periode waarin Naarden floreerde als stad met een bloeiende lakenindustrie.
Het meest iconische element van de kerk is het beschilderde tongewelf, dat in de vroege zestiende eeuw werd versierd met levendige schilderingen die het lijdensverhaal van Jezus en prefiguraties uit het Oude Testament laten zien. “Het tongewelf is een tijdsdocument,” vertelt Ellen. “Het is bewaard gebleven, maar er is in de loop van de tijd ook van alles aan gedaan. Het geeft niet exact weer wat er in de zestiende eeuw op te zien was, maar is een getuigenis van de eeuwen die zijn verstreken.”
Restaureren op grote hoogte
De huidige restauratie is weer de eerste grootschalige aanpak sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw. De conditie beoordelen van zo’n kunstwerk op 25 meter hoogte is namelijk zo gemakkelijk nog niet, zeker op een locatie die zo intensief in gebruik is als de Grote Kerk Naarden.
De geforceerde leegte van de coronapandemie bood in 2020 de ruimte om een steiger in de kerk te plaatsen voor een gedetailleerd conditieonderzoek. “Hoofdrestauratoren Hinke Sigmond en Roos Keppler ontdekten zones met loszittende verf, schade door oude lekkages en spanning op het hout door schroeven uit eerdere restauraties, wat leidde tot splinters en scheuren,” vertelt Ellen. “Naast het verwijderen van oppervlaktevuil van het gewelf, worden die hoofdonderdelen aangepakt tijdens de restauratie. Te beginnen met de loslatende verf.”
Middeleeuws tongewelf in 3D
De restauratie van het tongewelf in de Grote Kerk Naarden is niet alleen een technisch hoogstandje, maar ook een toonbeeld van innovatie. “Voor het eerst in Nederland wordt een beschilderd architectonisch werk als dit digitaal in kaart gebracht met behulp van technieken zoals 2D- en 3D-fotografie, photogrammetry en LiDAR-scans.” Deze scans werden gerealiseerd door masterstudenten en promovendi van de Universiteit Utrecht, een plek met expertise op het gebied van digitale kunstgeschiedenis.
Deze aanpak creëert een gedetailleerd digitaal 3D-model dat een schat aan mogelijkheden biedt voor onderzoek, restauratie en publieksbeleving. Ellen benadrukt: “Dit digitale logboek stelt ons in staat om veranderingen te monitoren en restauratoren kunnen er nieuwe technieken mee testen zonder het originele werk te beschadigen.”
Ook masterstudenten van de Universiteit van Amsterdam hebben in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een steentje kunnen bijdragen aan het project. “Tot nu toe zijn er al scripties geschreven over de zwarte lijnen op het gewelf en verflaagopbouw van de schildering,” vertelt Ellen. “Dankzij deze academische partners kunnen we een aantal kunsthistorische, materiaaltechnische en zelfs sociaal-maatschappelijke vraagstukken in kaart brengen die anders buiten de scope van de restauratie zouden vallen.”
Historische betrokkenheid
Een bijzondere aspect van de restauratie is dat bezoekers de kans krijgen om het proces van dichtbij mee te maken. Dankzij de imposante steiger kunnen zij onder begeleiding van een bevlogen rondleider het gewelf bewonderen. “Zo betrekken we het publiek er echt bij,” vertelt Ellen. “Het is een unieke gelegenheid om dichter bij de middeleeuwse schilderingen te komen en te zien hoe het erfgoed wordt behouden.”
Naast de betrokkenheid van het publiek, kent het project bovendien een grote mate van betrokkenheid vanuit de gemeenschap. Ellen benadrukt de financiële steun van particulieren: “Er is voor de restauratie maar liefst twee ton door particulieren opgebracht en we worden gesteund door 25 fondsen en subsidiënten.”
De betrokkenheid van mensen bij het gewelf heeft al vanaf de middeleeuwen sporen achtergelaten. “Er zijn meer dan honderd handtekeningen ontdekt op het tongewelf,” vertelt Ellen. “Mensen hebben de vrijheid genomen om tussen hemel en aarde hun naam achter te laten. Het geeft een fascinerende inkijk in hoe mensen destijds met het gewelf verbonden waren.”
De historische betrokkenheid bij de huidige restauratie krijgt een eigentijdse invulling. Als dank voor de steun laat de stichting een gildebord ontwerpen waarop de namen van grote bijdragers worden vereeuwigd. “Zo geven we opnieuw een betekenislaag aan het continuüm.”
Betekenisvolle toekomst
De restauratie van het tongewelf is een proces vol ontdekkingen, waarbij nog steeds nieuwe vragen worden beantwoord. Om het publiek hierbij te betrekken, houdt de Grote Kerk Naarden mensen regelmatig op de hoogte via de nieuwsbrief en socialmedia, waar nieuwe inzichten en verhalen worden gedeeld.
Tegelijkertijd zet de kerk een nieuwe koers in. “We hebben een doorontwikkeling ingezet richting een waardengedreven erfgoedinstelling,” vertelt Ellen. “Naast het behoud van het gebouw staat nu ook de maatschappelijke rol centraal. En daar hoort een betekenisvolle programmering bij die ondersteunt wat wij willen zijn: een inclusieve monumentale ontmoetingsplek.” Zo blijft de Grote Kerk Naarden zich ontwikkelen als een unieke erfgoedlocatie tussen het sacrale en het aardse.
Het tongewelf bezoeken? Kijk op www.grotekerknaarden.nl/bezoek