Oorlogsdreiging, klimaatverandering, natuurrampen en cyberaanvallen maken het cultureel erfgoed wereldwijd kwetsbaarder dan ooit. Daarom heeft de Nederlandse Unesco Commissie samen met Blue Shield Nederland en Cultural Emergency Response de Actiedag Weerbaar Erfgoed in het leven geroepen. Met de slogan ‘Wat doe jij op 14 mei?’ probeert de werkgroep achter deze dag zoveel mogelijk organisaties in de kunst-, cultuur- en erfgoedsector op te roepen om zich aan te sluiten en bewustzijn te creëren rond de bescherming van cultureel erfgoed in tijden van crises. De Erfgoedstem sprak met de werkgroep over het ontstaan van de actiedag, het belang ervan en de lange-termijndoelen.
De operationele werkgroep bestaat uit het strijdvaardige drietal Angela Dellebeke ( Blue Shield Nederland), Lisanne Bedaux (Unesco Nederland) en Anna Bundalo (Unesco Nederland). Een verrassend kleine groep voor een dag met zo’n groot thema. “Zo’n klein team pakt lekker door”, stelt Angela. “Bovendien werken Blue Shield Nederland en de Nederlandse Unesco Commissie al heel lang samen en kunnen wij samen flinke meters maken.”
“We doen het zeker niet alleen”, voegt Anna hieraan toe. “Er zijn verschillende koepelorganisaties, waaronder de Museumvereniging, NMO, FIM en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, aangesloten om hun achterban te activeren.” Veel middelen heeft de werkgroep niet ter beschikking, maar communicatieve slagkracht des te meer. Ook is er aandacht voor het Caribisch deel van het Koninkrijk. Cultural Emergency Response (CER), een organisatie die wereldwijd noodhulp voor cultureel erfgoed ondersteunt, verspreidt met haar hub in Caribisch gebied de boodschap over het gehele koninkrijk. “We zien onze aanpak als een olievlek die zich langzaam verspreidt om zo een enorm bereik te creëren”, aldus Lisanne.
Bezorgdheid over veilig erfgoed
Even terug naar 14 mei 1954: het Unesco Haags Verdrag inzake de bescherming van culturele goederen in geval van gewapend conflict wordt aangenomen. De daadwerkelijke implementatie van het verdrag liet in de ogen van de Nederlandse Unesco Commissie echter te wensen over. “Mijn voorganger, Koosje Spitz, heeft daarom in 2020 namens de Nederlandse Unesco Commissie en samen met een groep experts een kritisch advies uitgebracht, genaamd ‘Een wapen in vredestijd’,” vertelt Lisanne. “Daarin werd geconcludeerd dat de overheid momenteel onvoldoende doet om cultureel erfgoed veilig te stellen ter voorbereiding op gewapend conflict.”
De beleidsreactie vanuit de overheid, die in 2021 volgde op dit advies, leverde verbaasde gezichten op in het erfgoedveld. “Daar stond onder andere in dat er gestopt zou worden met het actief bijhouden van de registratie van de blauwwitte schildjes, die ooit in het leven zijn geroepen om ons belangrijkste erfgoed te markeren. Mede, omdat een fysieke registratie niet meer van deze tijd zou zijn. Als je die reactie terugleest in het licht van alles wat er gaande is, bijvoorbeeld op dit moment in Oekraïne, dan denk je: hoe kan dat?”
Omdat er bij de Rijksoverheid in 2021 niet veel urgentie werd gevoeld om met dit thema aan de slag te gaan, heeft Unesco Nederland het heft in eigen handen genomen. “We hebben met de Commissie besloten om in te zetten op een bottom-up aanpak in plaats van top-down, om zo de sector zelf in beweging te krijgen op dit onderwerp”, legt Lisanne uit. “Voor hen is bescherming en conservering corebusiness, en zij lieten zich ook echt horen naar aanleiding van de beleidsreactie.” Het ministerie van OCW is inmiddels ook actiever geworden op het onderwerp, dit als gevolg van de whole society aanpak waar Defensie sinds enige tijd actief op in zet.
Allereerst werd er in 2024 door drie ministeries (OCW, BZ, DEF) in samenwerking met Unesco en de Unesco Commissie een grote conferentie georganiseerd ter markering van de 70ste verjaardag van het Haags Verdrag. “Dat hebben we gezien als de start van een jaar waarin we stilstaan bij de geschiedenis van het verdrag en naar de toekomst kijken”, licht Angela toe. “En met de eerste editie van de Actiedag Weerbaar Erfgoed kunnen we dat jaar mooi afsluiten.” Ook is er sinds enige tijd een Task Force Veilig Erfgoed in het leven geroepen, waarin de sector bijeen komt met als doel de weerbaarheid te vergroten.
Omschakelen naar de doe-stand
De werkgroep wil met de jaarlijks terugkerende actiedag op de symbolische 14 mei de sector in beweging brengen en laten nadenken over de weerbaarheid van erfgoed. “Het is belangrijk om in die doe-stand te komen”, zegt Angela. “Voorbereiding op calamiteiten vraagt om actie: oefenen en scenario’s uitwerken. Alleen door te doen ontdek je waar nog kennis ontbreekt.”
De concrete invulling van de actiedag wordt toegelicht door Anna. “Het is eigenlijk tweeledig”, legt ze uit. “Om het toegankelijk te maken, organiseren we zelf, in samenwerking met partners uit de sector, een aantal activiteiten. Als organisaties niet weten waar ze moeten beginnen, kunnen ze daaraan meedoen.” Onder meer een lezing bij het Nationaal Archief over het boek ‘Kunstbunkers en cultuurkaravanen’ en een webinar door DEN over cyberveiligheid staan op de planning.
Naast de georganiseerde activiteiten bestaat er een lijst met ideeën waar organisaties zelf mee aan de slag kunnen: de activiteitengids. “Hierin staat hoe instellingen zelf op een laagdrempelige manier kunnen meedoen aan de dag door het organiseren van een interne activiteit. Je kunt werken aan preventie en veiligheid, en dat zo groot of klein maken als je zelf wilt.”
Het drietal benadrukt dat kleinere instellingen zich niet moeten laten afschrikken door de omvang van het onderwerp. “We bieden manieren aan om iets te doen op 14 mei die voor iedereen haalbaar zijn. Denk aan een kennismaking met de plaatselijke brandweer of met je collega’s een rondje lopen door je gebouw om te zien waar de risico’s zitten. Deze dag is een toegankelijk opstapje om na te denken: hoe doen wij het eigenlijk?”
Dromen voor de toekomst
Na deze eerste editie hoopt de werkgroep dat de Actiedag Weerbaar Erfgoed een succesvol terugkerend event wordt op 14 mei. “Wij zijn nu de grootste aanjager, maar het zou mooi zijn als er over een aantal jaar instellingen zelf gaan denken: 14 mei komt er weer aan, wat gaan we doen?”
Ook is er een andere grote, concrete wens. “Wij zijn al langere tijd bezig met een lobby voor de aanschaf van een culturele noodhulpcontainer.” Anderhalf jaar geleden zagen Angela en Lisanne zo’n mobiele container in Keulen. “Het is soort mobiel restauratieatelier dat je overal kunt neerzetten om in tijden van nood eerste hulp te verlenen aan erfgoed.” Deze noodhulpcontainer was eerder al voor de 70ste verjaardag van het Haags Verdrag naar Nederland gekomen en zal voor de actiedag opnieuw worden ingezet bij een oefening in samenwerking met Defensie. “De aanschaf van zo’n container door Nederland zou niet alleen ontzettend nuttig zijn, maar ook werken als een incentive om je netwerk te versterken en geregeld met elkaar te oefenen.”
Ook hoopt de werkgroep dat hun bottom-upaanpak écht iets kan veranderen in de beleidsvoering van de Rijksoverheid. “We willen dat er structureel langetermijnbeleid komt voor dit onderwerp en dat het een cruciaal onderdeel wordt van erfgoedbeheer voor de toekomst”, zegt Lisanne. Angela voegt daaraan toe: “Het is belangrijk dat de overheid zich ook in vredestijd – al zitten we daar nu eigenlijk niet meer in – bewust is van haar verantwoordelijkheid en daarin blijft investeren.”
Tot slot benadrukt het drietal waarom het zo belangrijk is om ons erfgoed te beschermen. “Cultureel erfgoed is juist in tijden van crisis onmisbaar: het biedt afleiding, houvast en troost. Het geeft een gevoel van toebehoren en identiteit en helpt verschillen te overbruggen.” Volgens hen moet de cruciale rol van erfgoed daarom nog duidelijker worden gemaakt, zeker nu.
Ook meedoen aan de Actiedag Weerbaar Erfgoed op 14 mei? Kijk voor meer informatie op: www.unesco.nl/nl/publicatie/programma-actiedag-weerbaar-erfgoed-2025/welkom