Na zes jaar van stilte en intensief vrijwilligerswerk is het moment daar: Stoomhoutzagerij Nahuis, de laatste werkende stoomhoutzagerij van Nederland, is dit weekend weer open voor publiek. Dit bijzondere stukje industrieel erfgoed in de Achterhoek draait weer als vanouds.
Lange geschiedenis van de zagerij
De stoomhoutzagerij aan de rand van Groenlo bestaat al sinds 1850. In 1918 kreeg het bedrijf een moderne stoomhoutzagerij-installatie. Tot 1977 werd er gewerkt met dezelfde oude stoommachines.
Sinds 1993 is de zagerij een museum en rijksmonument, waar bezoekers kunnen zien en horen hoe de zware machines op stoomkracht werken.
Grote renovatie van de ketel
In 2018 moest de zagerij tijdelijk sluiten vanwege grote onderhoudswerkzaamheden. Het ketelhuis en de schoorsteen waren in slechte staat en de ketel moest opnieuw gekeurd worden. De 8 meter lange ketel, die 11 ton weegt, moest daarvoor uit het ketelhuis getild worden.
Bestuurslid Jan Scharenborg vertelt: “We hebben het dak er vier keer afgehaald om de ketel eruit en er weer in te krijgen. Er zijn ruim 45 klinknagels met de hand uitgeboord en opnieuw geplaatst, helemaal volgens de ouderwetse methode met luchtdruk.”
Niet alleen de ketel, maar ook de wanden, rookkanalen en de ondersteuning van het ketelhuis zijn grondig hersteld. De gerestaureerde ketel is inmiddels succesvol getest en goedgekeurd.
Volgens Scharenborg: “Alles is weer veilig en werkt zoals het hoort. Een hele prestatie voor een gebouw dat inmiddels 150 jaar oud is.”
Twee stoommachines in actie
Dankzij de vernieuwde ketel kan de zagerij weer volledig draaien. De grote stoommachine drijft de horizontale en verticale zagen aan, met in totaal achttien zaagbladen tegelijk.
De kleinere stoommachine wekt stroom op, goed voor 110 Volt. Het water in de ketel wordt verhit tot 165 graden, wat zorgt voor de benodigde stoomdruk.
Vrijwilliger Uuk de Vries legt uit: “Niet de stoom zelf, maar de druk zorgt dat de machines draaien.”
Op de ketel zit een blackfluit, een oude veiligheidsvoorziening. Als de druk te hoog wordt, smelt een loden prop en klinkt er een fluittoon. De Vries: “Daar komt ook de uitdrukking ‘over de rooie gaan’ vandaan.”
Vrijwilligers brengen erfgoed tot leven
De heropening is mogelijk gemaakt door zo’n vijftig vrijwilligers. Zij hebben gesloopt, gemetseld, getimmerd en gerestaureerd waar dat kon. Dankzij hun inzet en financiële steun uit Nederland en Europa is de zagerij klaar voor een nieuwe toekomst.
Afgelopen weekend vond de officiële heropening plaats. De komende maanden zijn er nog meerdere draaidagen waarop bezoekers dit bijzondere stukje Gelderse geschiedenis in werking kunnen zien.