In beschermde stads- en dorpsgezichten speelt de openbare ruimte een grote rol in de herkenbaarheid en historische waarde van het gebied. Bewoners zijn vaak nauw betrokken bij hun omgeving en komen geregeld met ideeën om deze te verbeteren of te vergroenen. Om gemeenten te helpen deze betrokkenheid in goede banen te leiden en tegelijk het karakter van het beschermde gezicht te bewaken, ontwikkelde de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een nieuw stappenplan.
Gemeenten krijgen in beschermde gebieden te maken met uiteenlopende ruimtelijke opgaven. Denk aan woningbouw, extra ruimte voor infrastructuur, maatregelen tegen hittestress of het verminderen van wateroverlast. Tegelijkertijd willen bewoners of bewonerscollectieven soms zelf bijdragen aan beheer of inrichting van de openbare ruimte. Voor een beschermd gezicht is het belangrijk dat al deze initiatieven en ontwikkelingen zorgvuldig op elkaar worden afgestemd.
Belang van inrichting, beheer en participatie
Nieuwe ontwikkelingen kunnen, wanneer ze zijn gebaseerd op een gedegen analyse, goed worden ingepast in een beschermd gebied. Sterker nog: ze kunnen bijdragen aan een kwaliteitsverbetering, bijvoorbeeld door vergroening van straten en pleinen. Gemeenten maken hiervoor vaak een inrichtings- en beheerplan.
Door het Verdrag van Faro en de Omgevingswet is participatie bovendien belangrijker geworden. Daarom vroeg de RCE aan kennis- en netwerkorganisatie Platform31 om te onderzoeken hoe gemeenten bewoners beter kunnen ondersteunen. Dit resulteerde in een specifiek stappenplan voor betrokkenheid van bewoners bij de openbare ruimte in beschermde gezichten. Het document biedt ook inspiratie aan bewonersgroepen en organisaties die zelf initiatief willen nemen.
Het stappenplan in vier onderdelen
Het stappenplan onderscheidt de volgende stappen:
Stap 1 – Verken de opgave
Analyseer de kenmerken van het beschermde gezicht, knelpunten in het functioneren van de openbare ruimte, lopende gemeentelijke plannen en de wensen van stakeholders en bewoners.
Stap 2 – Stel een beheerplan BSDG op
Maak een apart beheerplan voor de grote opgaven in de openbare ruimte van het beschermd gezicht. Betrek gemeentelijke afdelingen, stakeholders en bewoners(collectieven) via co-creatie.
Stap 3 – Bepaal herinrichting en beheer door de gemeente
Informeer bewoners bij regulier onderhoud en luister naar hun ideeën. Start bij herinrichting een participatietraject dat past bij de omvang en impact van het project.
Stap 4 – Bepaal de rol van bewoners
Bewoners en collectieven kunnen voorstellen indienen voor (her)inrichting, vergroening of beheer. De gemeente stimuleert en ondersteunt deze initiatieven waar mogelijk.
Het volledige rapport van Platform31, Geef bewoners de ruimte bij beschermd gezicht, bevat uitgebreide toelichting op deze stappen, praktische tips voor gemeentelijke organisatie en voorbeelden van financierings- en samenwerkingsvormen. Daarnaast worden praktijkcases besproken uit onder meer Leiden, Amersfoort, Rotterdam, Deventer, Haarlem, Arnhem, Noordoostpolder en Noardeast-Fryslân.