Een restauratie van de kademuren rond de slotgracht van Kasteel de Haar lijkt op het eerste gezicht een bouwkundige opgave. Maar de muren grenzen aan historische tuinen, waterpartijen en beplanting. Werkzaamheden raken daarmee ook het groene erfgoed. Toch worden gebouwd en groen erfgoed nog niet vanzelfsprekend integraal benaderd.
Bij Kasteel de Haar is die samenhang geen moderne erfgoedopgave, maar onderdeel van het oorspronkelijke ontwerp. Toen het kasteel rond 1900 werd herbouwd, ontwierpen architect Pierre Cuypers en landschapsarchitect Hendrik Copijn één samenhangend geheel van gebouwen, lanen, tuinen, waterpartijen en zichtlijnen.
“Het is echt een eenheid”, zegt Anetta de Jong, directeur van Kasteel de Haar. “Die integrale blik vormt ruim een eeuw later nog altijd het uitgangspunt voor beheer, onderhoud en restauratie.”
Volgens De Jong wordt de complexiteit van groen erfgoed nog regelmatig onderschat. “De valkuil is dat mensen denken: je geeft de planten water, maait het gras en snoeit de heg. Groen erfgoed vraagt veel meer dan alleen onderhoud. Het vraagt om keuzes voor de lange termijn.
Die keuzes worden steeds urgenter door klimaatverandering. Op De Haar blijken historische beukenlanen kwetsbaar voor droogte en extremer weer. Dat leidt tot ingewikkelde afwegingen. Kies je opnieuw voor beuken omdat dat historisch correct is, of voor een soort die beter bestand is tegen toekomstige omstandigheden?
Wie groen erfgoed beheert, neemt beslissingen voor mensen die er over honderd jaar nog van moeten kunnen genieten
Voor een van de monumentale lanen koos De Haar uiteindelijk voor verschillende eikensoorten. Daarmee sluit de nieuwe aanplant aan bij de oorspronkelijke ontwerpgedachte. Al rond 1900 werd in deze laan een afwisseling van beuken en eiken toegepast omdat er onvoldoende volwassen beuken beschikbaar waren. Door opnieuw voor eiken te kiezen, blijft het karakter van de laan behouden én wordt het park klimaatbestendiger. Het laat zien dat behoud van erfgoed niet altijd betekent dat alles hetzelfde blijft, maar soms juist vraagt om zorgvuldig vernieuwen. Dat roept begrijpelijkerwijs emoties op bij bezoekers en omwonenden. Het is heel makkelijk om dan te zeggen: ik ga die strijd niet aan. “Maar dan ontloop je je verantwoordelijkheid. Wie groen erfgoed beheert, neemt beslissingen voor mensen die er over honderd jaar nog van moeten kunnen genieten.”
Ook laten zulke vraagstukken zien dat groen erfgoed niet door één discipline kan worden beheerd. Bij het onderhoud van de kademuren rond de slotgracht moeten bouwkundigen rekening houden met historische tuinstructuren en beplanting. Voordat de bouwkundigen aan de slag gaan, overleggen zij daarom eerst met de tuinbaas: wat is op deze plek mogelijk, zonder de aangrenzende tuinstructuren te beschadigen?
Ecologische vraagstukken spelen zich af in zowel monumentale bomen als historische gebouwen. Vleermuizen gebruiken beide als verblijfplaats. En invasieve soorten zoals de Amerikaanse rivierkreeft veroorzaken schade aan oevers en waterpartijen, maar ook aan de gemetselde kademuren door de onderspoeling die ze veroorzaken.
Goed beheer vraagt dus om samenwerking – tussen o.a. hoveniers, landschapsarchitecten, restauratiespecialisten, bouwkundigen en ecologen. De combinatie van kennis leidt tot zorgvuldige en afgewogen keuzes.
Als je elkaar niet regelmatig tegenkomt, kan dat weleens misgaan
De noodzaak van samenwerking bleek toen bij de aanleg van een bloemperk langs een monumentale tuinmuur pas laat aan het licht kwam dat de muur daar gefundeerd was. “Als je elkaar niet regelmatig tegenkomt, kan dat weleens misgaan”, zegt De Jong. Inmiddels werken de groen- en bouwkundige afdeling daarom structureel samen.
Structurele samenwerking vraagt niet alleen om goed overleg tussen disciplines, maar ook om langdurige relaties met gespecialiseerde vakmensen. Bij Kasteel de Haar worden de ERM-richtlijnen gevolgd en wordt toezicht gehouden op de uitvoering. Toch is volgens De Jong vooral belangrijk dat vakmanschap behouden blijft. “Dat wanneer je over 10 jaar de schilder of erfgoedhovenier nodig hebt, die vakman er dan nog is.” Wie erfgoed voor de lange termijn wil behouden, moet ook investeren in de mensen die het onderhouden.
Verder praten over groen en gebouwd erfgoed Hoe je groen en gebouwd erfgoed in de praktijk samenbrengt, staat ook centraal tijdens de NMo Connect Bouwkunde ‘Groen en rood erfgoed: twee werelden, één opgave’ op 8 oktober bij Landgoed Nyenrode.
Info & aanmelden: https://www.nmo.nl/agenda/nmo-connect-bouwkunde-groen-en-rood-erfgoed-twee-werelden-een-opgave/