Kan kunstmatige intelligentie ons helpen om betrouwbare kennis over het verduurzamen van monumenten sneller te vinden? Die vraag stond centraal in het afsluitende webinar van de Week van het Duurzaam Erfgoed op 16 september. Het antwoord: ja, maar alleen met goede bronnen en met de expert aan het roer.
Aan kennis over het verduurzamen van monumenten is geen gebrek. Wel zien veel eigenaren door alle websites, rapporten en richtlijnen door de bomen het bos niet meer. Een peiling onder de deelnemers liet zien dat bijna iedereen al met AI-tools werkt. Het woord dat het vaakst opkwam bij AI was ‘hulpmiddel’.
De Warme Jas als basis
Het webinar draaide om De Warme Jas, het detailboek van Martijn Andela (gemeente Rheden) over het verduurzamen van monumenten en historische woonhuizen. Het boek bevat zo’n zeventig detailbladen met uitleg waarom een oplossing wel of juist niet werkt, van het kierdicht maken van schuiframen tot vloerverwarming op een oude plankenvloer. Het doel is dat eigenaren met die kennis beter voorbereid het gesprek met hun aannemer aangaan.
Een voorspellingsmachine met spelregels
Michiel Daalmans van New Story nam de deelnemers mee in de snelle ontwikkeling van AI. Hij zette ook een kanttekening: een taalmodel voorspelt in de kern het meest waarschijnlijke volgende woord. En het praat de gebruiker graag naar de mond. ‘Context bepaalt alles,’ benadrukte hij. Zonder de juiste context krijg je een antwoord dat overtuigend klinkt maar niet klopt. Daarom moet de expert altijd kunnen nagaan hoe een antwoord tot stand komt.
De demo: een gesloten systeem
Zijn collega Gillis Haasnoot liet een proof of concept zien. Het is een AI-assistent die zijn antwoorden alleen haalt uit geselecteerde, betrouwbare bronnen: De Warme Jas, publicaties van de RCE, het Restauratiefonds, Monumenten.nl en Leids beleid. De documenten zijn vooraf opgeknipt, gelabeld en geïndexeerd, ook de afbeeldingen. Zo ontstonden ongeveer 16.000 verwijzingen. Een tweede controleronde toetst elk antwoord nog eens. Bij elk antwoord staat de bron, met een link naar de pagina waar de informatie vandaan komt.
De praktijkvragen kwamen deels van klusfora. Een eigenaar wilde zijn schuiframen vervangen door draaikiepramen, want ‘van buiten verandert er niks’. De assistent antwoordde dat daar wel degelijk een vergunning voor nodig is en dat het raamtype moet blijven. Daarna gaf hij alternatieven: dun isolatieglas, betere kierdichting, voorzetramen. Martijn Andela was ‘niet ontevreden’: het antwoord klopte voor 80 tot 90 procent. Ook bij een vraag over het isoleren van een zoldervloer liepen het antwoord van de AI en dat van de expert grotendeels gelijk op. Opvallend was dat het systeem ook liet zien waar bronnen elkaar tegenspreken.
Geen vervanging, wel versnelling
De discussie ging vooral over de vraag voor wie zo’n tool bedoeld is. Het panel was het erover eens dat hij vooralsnog een verlengstuk is van de professional. Denk aan de erfgoedambtenaar, de adviseur of de architect, die sneller door alle beschikbare kennis kan zoeken. ‘Wat AI voorlopig niet kan, is op locatie gaan kijken,’ zei Andela. Is het glas historisch? Is het raam echt slecht? Dat blijft mensenwerk. Voor gemeenten met weinig capaciteit voor erfgoed kan de tool wel een steun zijn.
Ook kwamen er randvoorwaarden aan bod: hosting in Europa, gegevens die niet worden gebruikt om het model te trainen, en een systeem dat eerlijk zegt ‘ik weet het niet’ als de bronnen geen antwoord geven. Een systeem als dit is bovendien nooit af. Feedback van gebruikers, nieuwe richtlijnen en lokale jurisprudentie moeten er steeds in worden verwerkt.
Hoe verder?
Het gaat nog om een proof of concept. Veel deelnemers wilden er meteen mee aan de slag. Binnen de Routekaart Duurzaam Erfgoed wordt nu gekeken naar een vervolg, zorgvuldig en samen met de sector. Heeft u belangstelling of vragen? Mail dan naar jaap@duurzaamerfgoed.nl.
Het webinar is terug te kijken via Vimeo: