Om getalsmatig en inhoudelijk beter vat te krijgen op de verduurzamingsuitdaging hebben we vanuit Routekaart Duurzaam Erfgoed de afgelopen tijd onderzoek gedaan naar gemeenten en hun nieuwe coalitieakkoorden. Hieronder de eerste uitkomsten.
Erfgoedregistratie.nl
Van rijksmonumenten is een goed beeld. Volgens de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn er in Nederland ruim 61.000 gebouwde rijksmonumenten, dat wordt allemaal keurig geregistreerd. Van gemeentelijke monumenten is helaas niet zo’n handig landelijk overzicht beschikbaar, want elke gemeente is zelf verantwoordelijk voor de registratie. Maar daar komt hopelijk binnenkort verandering in.
Binnen de Federatie Grote Monumentengemeenten is de werkgroep de Data-Beet actief. Het doel is erfgoedgegevens door eenduidige registratie beter toegankelijk en uitwisselbaar te maken. De werkgroep ondersteunt gemeenten om data over gebouwd, vervaardigd en aangelegd erfgoed in de fysieke omgeving op gestandaardiseerde wijze beschikbaar te maken. Ze doen dit volgens een landelijk aanbevolen standaard voor het registreren van cultureel erfgoed. De data worden vervolgens gepubliceerd op erfgoedregistratie.nl. 40% van de Nederlandse gemeenten is aangehaakt (zie tabel hieronder). Erfgoedregistratie.nl bevat ruim 82.000 monumenten. Maar 60% is helaas nog niet aangesloten.
| provincie | gemeenten | erfgoedregistratie.nl | % |
| Zuid-Holland | 50 | 21 | 42% |
| Gelderland | 51 | 19 | 37% |
| Noord-Brabant | 56 | 18 | 32% |
| Limburg | 31 | 19 | 61% |
| Noord-Holland | 44 | 13 | 30% |
| Utrecht | 26 | 10 | 38% |
| Overijssel | 25 | 12 | 48% |
| Fryslân | 18 | 8 | 44% |
| Zeeland | 13 | 3 | 23% |
| Groningen | 10 | 3 | 30% |
| Drenthe | 12 | 10 | 83% |
| Flevoland | 6 | 0 | 0% |
| totaal | 342 | 136 | 40% |
Ambities in coalitieakkoorden
We onderzochten voor 194 gemeenten met de meeste gemeentelijke én rijksmonumenten de coalitieakkoorden 2026-2030 op gemeentelijk niveau. De meeste titels lijken sterk op elkaar. 42% van de titels bestaat vooral uit een paar standaardwoorden: samen, bouwen, vooruit, toekomst, sterk, kracht, vertrouwen, elkaar. Ze bevatten er minstens twee van. Er zijn ook enkele meer originele titels zoals Ruimte voor elkaar. Vooruit met de geit, Zeilen op de wind van vandaag of Voor Uuuu. Maar dit geheel terzijde.
Het ging ons er uiteraard om of de coalitieakkoorden ook op het terrein van verduurzamingsambities voor gebouwd erfgoed wat prijsgeven. Dat was in 15% van de gevallen het geval, bijvoorbeeld “verduurzaming van erfgoed makkelijker maken volgens “ja, tenzij””, “We maken het isoleren van monumenten en erfgoed makkelijker door regels aan te passen of op te heffen” of “Ondersteuning van initiatiefnemers bij verduurzaming en herontwikkeling van erfgoed, kortere vergunningstrajecten”. De instrumenten die worden genoemd liggen op het terrein van Financieel, Regels/vergunning, Advies/loket, Kennis/onderzoek en Samenwerking.
In 65% van de gevallen is erfgoed/monumenten genoemd, maar niet in relatie met de verduurzamingsopgave. En in 10% van de gevallen komen de woorden erfgoed of monumenten niet eens voor in de coalitieakkoorden. Conclusie is dat er voor de Routekaart Duurzaam Erfgoed nog wel wat werk aan de winkel is.
Klimaatneutraal
Een kwart van de onderzochte akkoorden noemt een eigen gemeentebreed jaartal om van het gas af te gaan of energie- of klimaatneutraal te worden. De meeste akkoorden noemen de warmtetransitie wel, maar zonder einddoel of jaar. De ambities qua jaartal variëren. De jaartallen lopen van 2035 tot 2050. 2050 komt echter het vaakst voor gevolgd door 2040. De meeste gemeenten kiezen voor klimaatneutraal. Echt aardgasvrij met een jaartal staat slechts in enkele akkoorden. Een paar gemeenten worden concreet over wijken. Zo legt Alkmaar in 2027 vast welke wijken vóór 2035 van het aardgas af gaan en mikt Delft op 9.500 aardgasvrije woningen in 2030. Daarentegen zeggen veel gemeenten nadrukkelijk “geen gedwongen afsluiting van het gas”. Dat zegt veel over de politieke stemming en dat is relevant voor monumenteigenaren.
Leren van elkaar
Het onderzoek gaat verder. Zo proberen we ook meer zicht te krijgen op gemeentelijke instrumenten om monumenteigenaren te ondersteunen bij het verduurzamen van hun monument. Op de website duurzaamheid-ruimte.nl staat de Toolbox Duurzaamheid & Ruimtelijke Kwaliteit. Deze is ontstaan vanuit de VNG Innovatieve Aanpakken. Gemeente Waterland, Duurzaam Bouwloket, Bureau MVO en De Groene Grachten hebben tussen 2015 en 2019 samengewerkt in een aanpak voor verduurzaming voor monumenteneigenaren. MOOI Noord-Holland is in het kader van deze aanpak betrokken voor de inventarisatie van de beleidsinstrumenten verduurzaming van historisch gebouwde omgeving. In 2019 is besloten om als partners hier een vervolg aan te geven en de beleidsinstrumenten online te ontsluiten op dit platform. Op het platform zijn al voorbeelden te vinden van negentien gemeenten. Vanuit de Routekaart gaan we onderzoeken of we de Toolbox kunnen gaan updaten en aanvullen.
Wil je meer informatie over erfgoedregistratie.nl? Neem dan contact op met werkgroep De Data-Beet van de Federatie Grote Monumentengemeenten (werkgroepwddb@gmail.com)
En kijk ook eens op de ‘Toolbox Duurzaamheid & Ruimtelijke Kwaliteit’

