Amsterdam kent een lange geschiedenis van doolhoven. Vooral in de Gouden eeuw waren zij populair. Maar ook nu zijn er nog een aantal naoorlogse doolhoven te bezoeken in Amsterdam.
Betekenis van een doolhof
Een doolhof is een metafoor voor het hele leven. Een wandeling door een doolhof weerspiegelt je levensweg. Je weet wel waar deze is begonnen maar nooit waar en wanneer deze zal eindigen. Doolhoven hebben naast een spirituele betekenis ontegenzeggelijk ook een spelelement. Een doolhof komt pas tot zijn recht als je erin kan verdwalen. Daarvoor zijn manshoge wanden nodig, zodat je niet kan zien waar een pad naartoe leidt.
De doolhoven uit de Gouden Eeuw
Doolhoven met hoge hagen werden pas ontworpen vanaf 1600, toen men de techniek om hoge struiken goed te modelleren beter beheerste. Begin zeventiende eeuw ontstonden in Amsterdam kort na elkaar een aantal vermaaks-doolhoven. Zij lagen bij herbergen en maakten deel uit van een grotere verzameling attracties.
In 1625 maakte Balthasar Florisz van Berckenrode een prachtige gedetailleerde vogelvluchtkaart in negen bladen. Hierop staat ook het de tuin met doolhof van Vincent Jacobsz Coster afgebeeld. Dit doolhof zou later bekend worden als het ‘Oude Doolhof’. Vanaf 1640 kocht Celitje Jeurians in fases deze tuin op en werd deze verder uitgebouwd en gecommercialiseerd. Regelmatig kwamen er gedrukte folders uit over de tuin en haar ‘kunst-rijcke werken’. Er verschenen attracties als fonteinen en bedriegertjes. Ook werd het doolhof bekend om haar collectie beelden van historische figuren. In het historische museum Amsterdam is nog het beeld van Goliath uit het Oude Doolhof te bewonderen.
Het nieuwe doolhof
Door een betalingsprobleem tussen de waard en de eigenaar van het Oude Doolhof werd in 1626 een deel van het Oude Doolhof afgesplitst tot een nieuw vermaakcentrum, genaamd het Nieuwe Doolhof, waarvan de ingang aan de Looiersgracht lag, achter de herberg ‘De Orange Pot’. Nadat David Lingelbach de zaak overnam werden vele ingenieuze mechanisch beweegbare, soms door muziek begeleide, objecten in het Nieuwe Doolhof tentoongesteld. De belangrijkste attracties waren groepen bewegende beelden en scenes, zoals die van de moord op Willem van Oranje en de stal van Bethlehem. De attracties waren vervaardigd door werktuigkundige en horlogemaker Philips Lingelbach. Er ontstond concurrentie tussen Het Oude – en Het Nieuwe Doolhof ten gunste van het Nieuwe Doolhof. In 1648 verhuisde Het Nieuwe Doolhof naar een nieuwe locatie aan de Rozengracht. De voorstellingen werden aangepast aan de politieke ontwikkelingen en veranderende tijdgeest.
De Roode Doolhof
Een derde doolhof bevond zich buiten de stadsmuren gelegen aan het Regulierspad bij de gelijknamige herberg ‘De Rode Doolhof’. Deze herberg was al bekend vanaf 1630 als gelegenheid voor boeren en veehandelaren van de ossenmarkt. Er waren houten beelden te zien. Later werd ook nog een populaire ‘trocktafel’ (voorloper van het huidige biljart) in de herberg geplaatst.
Het Franse Doolhof
Tenslotte was er nog een in 1937 voor het eerst genoemd “ Franse Doolhof’ op de aansluiting van de huidige Muiderstraat en Nieuwe Herengracht. Ook deze behoorde bij een herberg. Dit doolhof had een grote fontein en diverse door Philips Lingelbach ontworpen mechanische beelden
Helaas zijn van deze doolhoven alleen prenten en een aantal beelden bewaard gebleven.
Doolhoven uit de naoorlogse periode
Amstelpark Amsterdam
Het Amstelpark is in 1970 ontworpen door E. Mos ter gelegenheid van de internationale tuinbouwtentoonstelling Floriade van 1972. Tegenwoordig is het een stadspark met natuur-educatieve elementen zoals een kinderboerderij, een heemtuin en een doolhof. De doolhof ligt op een speciaal daarvoor ontworpen eilandje, in de vorm van een trapezium met twee rechte hoeken. De 1,9 meter hoge hagen zijn van taxus. Het paden stelsel is traditioneel met lange rechte stukken. Het aantal knopen en doodlopende paden is voor een doolhof van deze oppervlakte (40m bij 35 m) gering. Bijzonder is de betonnen toegangsbrug met twee niveaus; onderin de ingang en bovenin de uitgang. Het doel bestaat uit een open eveneens trapeziumvormige ruimte waar oorspronkelijk lachspiegels stonden.
Denksport doolhof Amsterdamse Bos
Het Amsterdamse Bos is het grootste natuurrecreatiegebied bij de hoofdstad. De aanleg begon in 1936 en duurde tot 1970. Een plattegrond uit 1937, van wat toen nog het “boschplan” heette toont een doolhof maar deze is nooit aangelegd.
Het Amsterdamse Bos krijgt in 2006 een doolhof aangeboden van de puzzelboekjes-uitgeverij Keesing ter gelegenheid van haar vijfenzeventigjarig bestaan. Het ontwerp is van de bekende doolhofontwerper Adrian Fisher en heeft als thema het diamanten lustrum. De plattegrond heeft vijftien hoeken en vijf knooppunten (5 x 15 + 75). Het is uitgevoerd in Haagbeuk met in het midden een tipi-achtig uitzicht platvorm.
Bron
Doolhoven en Labyrinten in Nederland Schaefers, Anne Mieke Backer uitgever De Hef 2007 ISBN 978 90 69060392 blz. 29-32, 92-93.
Meer informatie:
https://www.amsterdamsebos.nl/attracties/doolhof/
https://www.amstelpark.info/doolhof/