In de Amsterdamse dierentuin ARTIS wordt niet alleen gezorgd voor dieren en planten, maar ook voor erfgoed. Het terrein van de oudste dierentuin van Nederland herbergt maar liefst 26 rijksmonumenten. Twee daarvan, het Duivenhuis en de Moeflonstal, zijn recent grondig gerestaureerd en voorzien van een nieuwe invulling. Wessel Broekhuis, historicus en medewerker Erfgoed bij ARTIS, vertelt over deze bijzondere restauratie.
Duivenhuis
ARTIS is opgericht in 1838 en ontstond in De Plantage, van oudsher een groen wandelgebied met veel paviljoens en buitenhuizen. Op het terrein staan meerdere gebouwen die ouder zijn dan ARTIS zelf, waaronder het Duivenhuis.
Het heeft als kern zeer waarschijnlijk een voormalig buitenhuis dat c. 1730 werd gebouwd op het erf van de heer Costerus, naast een ‘agtkante houte coupeltje’. ARTIS groeide gestaag door de toevoeging van stukken grond in De Plantage: deze tuin droeg tijdens de ‘inlijving’ door ARTIS in 1852 de naam ‘Laanzicht’ of Laanzigt. Tussen 1872 en 1875 werd het verbouwd tot Duivenhuis en kreeg het min of meer de huidige omvang en opzet.
De inspiratie voor de verbouwing kwam niet van ver. In ARTIS was namelijk een ander Duivenhuis dat rond dezelfde tijd werd afgebroken. Het huidige Duivenhuis is waarschijnlijk in uiterlijke kenmerken aangepast aan het oude. Onderstaande prent uit het ARTIS-jaarboekje van 1863 geeft dus niet het nog bestaande gebouw weer.
Het pand is nog diverse malen verbouwd. Van 1914 tot 1972 was het een broedmachinehuis, waar ARTIS-bezoekers vogels uit het ei konden zien kruipen. En van 1928 tot 1943 stond dit gebouw bekend als ‘het huis van ‘t seewyf’: in een aanbouw leefde namelijk de eerste zeekoe van ARTIS.
Tijdens de restauratie is het oorspronkelijke gebouw hersteld en is een pergola aangelegd. Het Duivenhuis zal voortaan dienen als bijzonder sfeervol horecapunt.
Moeflonstal
Naast het Duivenhuis ligt de Moeflonstal, één van de oudste, als dierverblijf gebouwde, constructies in ARTIS-Park. In de negentiende eeuw wilde ARTIS veel verschillende diersoorten laten zien. Het verblijf werd daarom aangelegd volgens het ‘taartpuntprincipe’, met meerdere perken rondom een stal. Het was bedoeld voor wilde schapen en geiten, met de Corsicaanse moeflons als hoofdbewoners, maar er hebben veel meer diersoorten geleefd.
Vanwege ARBO-regelgeving is de Moeflonstal niet meer geschikt als werkplaats voor dierverzorgers: een volwassen persoon moet namelijk bukken om de stal binnen te gaan. Ook zijn de mogelijkheden voor het houden van dieren naar huidige standaarden beperkt. De Moeflonstal wordt daarom na de restauratie niet meer als dierverblijf, maar als verblijf voor kinderen gebruikt: het is nu een speelplaats, waarop ouders vanaf de zitrand om de zandbak heen toe kunnen kijken.
De stal is ontdaan van het volledige interieur en kindvriendelijk gemaakt. Het geheel is in een zandbak geplaatst. De speelplaats is uitgevoerd naar ontwerp van Jan van Schaik (speeltuin ontwerpbureau Zandraket). En de stal, eerder donkergroen geverfd, is, na kleuronderzoek door Leonieke Polman, teruggebracht naar de kleuren van rond c. 1890: roze.
Ter herinnering aan de vroegere functie zal een abstract bronzen standbeeld van een moeflon door kunstenaar Tom Claassen bij deze speelplaats geplaatst worden. Als verwijzing naar het verleden van de stal, zijn aan de dakrand replica’s bevestigd van de emaillen informatieborden die in de 19e en vroege 20e eeuw gangbaar waren in ARTIS-Park. Hierop staan de namen vermeld van diersoorten die rond de Moeflonstal hebben verbleven.
Samen vormen het Duivenhuis en de Moeflonstal een bijzonder punt voor ontspanning in het hart van ARTIS-Park.
Meer weten over de bijzondere monumenten van ARTIS? Lees dan de reeks Monumentale Verhalen uit ARTIS.