Terwijl de sneeuw vers was gevallen en we ons weer voorzichtig op natuurijs waagden afgelopen januari, verscheen er een bijzonder nieuwsbericht: er waren bij het Fries Film & Audio Archief (FFAA) beelden opgedoken van de Elfstedentocht van 1942. En om het nog bijzonderder te maken waren op deze beelden de drie snelste vrouwen van dat jaar te zien. Het bekijken en digitaliseren van deze beelden werd mogelijk gemaakt dankzij een gloednieuwe filmscanner, die het FFAA recentelijk heeft aangeschaft. Jurjen Enzing, coördinator bij het FFAA, vertelt over de waarde van het archief en de ontdekking van deze unieke beelden.
Het FFAA beheert, behoudt en presenteert het audiovisuele erfgoed van de provincie Friesland. “Alles wat ooit gefilmd is in Friesland proberen wij te bewaren,” zegt Jurjen. Hij begon in 2015 bij het FFAA als projectmedewerker bij een digitaliseringsproject. “Het Deltaplan digitalisering was een groot project. De provincie stelde geld beschikbaar om allemaal erfgoedorganisaties in Friesland de mogelijkheid te bieden om hun collecties te digitaliseren.”
En ook het FFAA deed mee. Na een plan te hebben opgesteld en geldbedrag te hebben gekregen ging de collectie van 30% naar 70% digitaal beschikbaar. “Nadat het project was afgerond ben ik samen met een aantal andere projectmedewerkers in vaste dienst gebleven bij het archief. Ik heb sindsdien de focus vooral gelegd op de techniek van het archief, door een audio- en video digitalisering station op te bouwen.”
Beheerder van provinciaal erfgoed
Het FFAA is onderdeel van de stichting Film in Friesland, waar ook nog het filmtheater Slieker Film en het Noordelijks Film Festival onder vallen. Het archief zoekt door de gehele provincie naar waardevol audiovisueel erfgoed, onder andere door samenwerkingen aan te gaan met lokale erfgoedorganisaties, historische verenigingen en musea. “Zij weten meestal heel goed over wat voor erfgoed hun regio beschikt en wat belangrijk is.”
Regionale erfgoedorganisaties hebben vaak niet de juiste middelen of mankracht om hun audiovisuele erfgoed te bewaren of digitaliseren. Daarom brengen veel organisaties hun collecties onder bij het FFAA. “Wij proberen altijd om de juiste expertise en middelen in huis te hebben, zodat we samen met al deze partijen ervoor kunnen zorgen dat het erfgoed digitaal beschikbaar wordt. Het FFAA is een soort hulpmiddel, waar allemaal verschillende erfgoedorganisaties kunnen aansluiten.”
Het audiovisuele erfgoed ligt niet verstopt in het depot van het archief. Het FFAA probeert alle gedigitaliseerde beelden openbaar te maken voor het publiek, via hun eigen website, YouTubekanaal en sociale media. “We vinden dit ook een heel belangrijk onderdeel van onze taak. We moeten niet alles voor onszelf houden, maar zoveel mogelijk naar buiten brengen. Onderzoekers, scholen en andere geïnteresseerden moeten het materiaal gemakkelijk kunnen bekijken en gebruiken,” aldus Jurjen.
De Elfstedentocht in nieuw formaat
En zo kwamen in januari ook de beelden van de Elfstedentocht uit 1942 naar buiten. De ontdekking van de beelden was eigenlijk per toeval: ”De filmbeelden lagen al een aantal jaar in ons depot en waren al eens gedigitaliseerd, maar op een verouderd formaat. Op de beschrijving van de beelden stond alleen maar ’Elfstedentocht’.”
Tijdens een zoektocht naar andere beelden stuitte een collega van Jurjen op de filmbeelden van de Elfstedentocht en legde ze uit nieuwsgierigheid onder de gloednieuwe filmscanner. “De collega die over alle techniek gaat heeft ze gedigitaliseerd en vervolgens kwamen we erachter dat er allemaal vrouwelijke schaatsers in beeld waren, die mee schaatsten met de wedstrijdrijders.”
En toen ging er een belletje rinkelen, want het FFA had onlangs beelden geleverd voor een boekpresentatie van sportjournalist Jessica Merkens, naar aanleiding van een onderzoek over de rol van vrouwen in de Elfstedentocht. “We hebben contact opgenomen met Jessica, zij bevestigde dat de vrouwen in de film ook in haar boek voorkwamen en dat de beelden erg waardevol waren.”
De ontdekking van de beelden gebeurde mede dankzij de aankoop van een nieuwe filmscanner, waardoor het voor het FFAA makkelijker is om het oude filmmateriaal te bekijken en te digitaliseren op een hogere beeldkwaliteit. Voorheen moest het digitaliseren altijd worden uitbesteed aan andere organisaties en was er niet genoeg geld om alle films op hele hoge kwaliteit te laten digitaliseren. “Dankzij deze scanner krijgen we veel meer vrijheid in het bepalen wat er moet worden gedigitaliseerd en kunnen we sneller werken. Het erfgoed hoeft nu niet meer het pand uit!”
Digitale uitdagingen
Dankzij de nieuwe filmscanner hebben Jurjen en zijn collega’s meer mogelijkheden voor het bewaren en digitaliseren van het archief. Maar het FFAA heeft ook de nodige uitdagingen. Doordat het FFAA onder een stichting valt en niet een groot provinciaal archief is voldoende financiering krijgen een uitdaging. “We hebben gelukkig goede contacten met de provincie en ambtenaren van verschillende Friese gemeentes, maar we blijven ons hard maken voor betere financiering. Zo krijgen we ook meer mogelijkheden voor het archief.”
Een andere uitdaging, die sector breed speelt, is de opkomst van ‘Born Digital’ materiaal. Dit soort beeldmateriaal is uitsluitend in digitale vorm, zoals internetvideos, games, virtual reality en videokunst. Er is geen tastbare vorm van dit materiaal. “We hebben allemaal mooie digitaliseringsmethoden voor analoge film- en audioformaten, maar we moeten ons nu gaan afvragen wat we moeten doen met de enorme hoeveelheid data die voorkomt uit het born digital materiaal. Hoe gaan we dat opslaan? Je wil ook niet al je provinciale erfgoed toevertrouwen aan grote partijen als Google. Dat is een hele interessante kwestie waar nog geen eenduidig antwoord op is.”