Weerbaarheid is een ‘hot topic’, maar ook een containerbegrip. Wat bedoelen we eigenlijk met ‘weerbaar erfgoed’? Gaat het simpelweg over goed beheer, duurzaam restaureren of herbestemmen, of vraagt de tijd om iets fundamentelers? In een gesprek met Wilfred Alblas, directeur van stichting Het Limburgs Landschap, staat deze vraag centraal.
Met de wateroverlast van 2021 in Zuid-Limburg nog vers in het geheugen, laten recente natuurbranden — zoals begin deze maand in de Heldense Bossen en op de Weerterheide — opnieuw zien hoe kwetsbaar natuurgebieden en de monumenten daarin zijn. Voor Alblas, beheerder van 9.300 hectare natuur en ruim 70 monumenten, is ‘weerbaar erfgoed’ geen abstract begrip, maar dagelijkse praktijk. Waar voorheen de nadruk lag op restaureren en herbestemmen is dat niet langer voldoende om het voortbestaan van een monument te garanderen. Dat leidt regelmatig tot lastige afwegingen.
Monumenten als de Frankenhofmolen in Vaals en Nieuw-Erenstein in Kerkrade werden kort na hun herstel getroffen door hoog water. Maatregelen zoals retentievijvers en duikers helpen, maar zijn kostbaar en vragen om blijvende afstemming tussen overheden en beheerders. En soms botsen functies ook met elkaar. Zo kon een geplande vispassage van het waterschap het waterpeil beïnvloeden dat nodig is voor de watermolen en water in de gracht rondom Kasteel Arcen. Uiteindelijk leidde dat tot een compromis in de vorm van een technische ‘vislift’. Langs de Maas speelt een andere paradox: om het kasteel en de tuinen van Arcen te beschermen, ligt er een plan voor een nieuwe dijk rond het dorp. Dat biedt veiligheid, maar verandert tegelijk het historische landschap ingrijpend, waardoor de ‘natte’ context van het erfgoed deels verloren gaat.
Erfgoed kan ook deel van de oplossing zijn, bijvoorbeeld wanneer watermolenlandschappen worden ingezet als retentiegebieden en hun historische inrichting inspiratie biedt voor modern waterbeheer. Toen een duiker wegspoelde, kwamen oude brughoofden van een vergeten spoorlijn bloot te liggen. In plaats van simpelweg de duiker te repareren, werd besloten de volledige breedte van de oude overspanning te herstellen. Zo werd het erfgoed niet alleen hersteld, maar zelfs verbeterd door de historische functie als leidraad te gebruiken en het oude spoorlijntracé weer zichtbaar.
Cybersecurity wordt gezien als onderdeel van weerbaarheid, maar Het Limburgs Landschap ziet dit vooral als een bedrijfsvoeringstaak en minder als een erfgoedvraagstuk. Papieren archieven zijn echter wel verdwenen, maar gedigitaliseerd of opgeslagen in geklimatiseerde depots. In de dagelijkse praktijk blijft de fysieke bescherming van stenen en groen echter de hoogste prioriteit.
In aanloop naar het symposium is één ding duidelijk: de moderne erfgoedbeheerder moet van vele markten thuis zijn.
Het symposium ‘Maak alles van waarde weerbaar; erfgoedzorg in onzekere tijden is op 25 juni in museum West Den Haag, de voormalige Amerikaanse ambassade. Aanmelden via events@nmo.nl