Erfgoed vormt een onlosmakelijk deel van het beleid van Nederlandse gemeenten. Op welke manier en door welke afdeling hier vorm aan wordt gegeven, hangt af per gemeente. Lucas van Zuijlen, (interim) erfgoedadviseur bij verschillende gemeenten, werkt dagelijks samen met monumenteigenaren, coöperaties, ontwerpers en ambtenaren. Opvallend vindt hij het gebrek aan waardering bij zowel gemeente als inwoners voor gemeentelijk erfgoed, en het belang om dit door te geven aan toekomstige generaties. Waar ligt dat aan? En waarom is het belangrijk dat daar verandering in komt?
Erfgoed als bijzaak
In de afgelopen jaren heeft Lucas bij vijf verschillende gemeenten gewerkt. “Vroeger werden er grapjes gemaakt over ambtenaren die 40 jaar op dezelfde plek zaten, dat is nu wel anders. Bij een aantal gemeenten is de doorloop binnen de teams groot, veel personeelsuitval en werk je steeds weer met verschillende mensen samen. Erfgoed wordt daardoor vaak als bijzaak gezien. Dat is zorgelijk: het vormt namelijk een belangrijk onderdeel van de identiteit van een gemeente.”
Erfgoed wordt vaak als bijzaak gezien.
Erfgoed laat veel zien van onze geschiedenis
Het gebrek aan waardering voor erfgoed is volgens Lucas te verklaren door een gebrek aan kennis over ons erfgoed: “Van jongs af aan leren we op school over de geschiedenis van Nederland en de landen om ons heen. Over het belang van erfgoed wordt bijna niet gesproken. Terwijl erfgoed juist heel veel laat zien van onze lokale geschiedenis. Het is belangrijk dat kinderen dit al op jonge leeftijd meekrijgen en worden betrokken. Een mooi voorbeeld waar erfgoed echt centraal gezet wordt is de Open Monumentendag. Daar worden bezoekers uitgenodigd om erfgoed te ervaren en met elkaar in gesprek te gaan. Er worden activiteiten georganiseerd voor erfgoedliefhebbers maar ook voor mensen die er nog maar weinig van weten.” Meer focus op de erfgoededucatie is handig voor in de toekomst. Maar wat kunnen gemeenten zelf doen? Lucas: “Binnen een gemeente zouden de lijnen korter moeten zijn, dan kan je sneller schakelen. Bij de gemeente Schiedam valt erfgoed bijvoorbeeld onder de afdeling stadsontwikkeling. Omdat er veel mensen op deze afdeling zitten die direct advies kunnen geven over monumentenzorg, zie je dat er veel meer aandacht en waardering voor is.”
Gemeentelijk beleid: meer structuur biedt meer mogelijkheden
Een gestructureerd erfgoedbeleid draagt volgens Lucas bij aan meer waardering en aandacht. Je geeft als gemeente het goede voorbeeld en schept duidelijke verwachtingen naar bijvoorbeeld monumenteneigenaren. “Er wordt momenteel bij het aanwijzen van nieuwe gemeentemonumenten weinig rekening gehouden met eigenaren. De regels verschillen momenteel per gemeente, en het blijkt een uitdaging om bewoners goed mee te nemen in het beleid. Hierdoor bestaat de kans dat het een geforceerd en onpersoonlijk proces wordt. Dat zorgt voor frustratie bij eigenaren: zij zijn bang voor hoge onderhoudskosten, en willen daardoor liever geen monumentale status. Bij het aanwijsbeleid van onze Rijksmonumenten speelt de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed een grote rol. Zij bereiden duidelijke aanwijzingsprogramma’s voor en alles wordt netjes bijgehouden in het Rijksmonumentenregister, een structuur die op gemeentelijk niveau nog mist. Terwijl, wanneer deze er wel is, je uiteindelijk minder tijd kwijt bent en je daardoor kunt focussen op wat er allemaal wél kan.”
Over het belang van erfgoed wordt bijna niet gesproken.
Verduurzamen
Bij de gemeente Utrecht en de gemeente Gooise Meren werkte Lucas samen met collega’s aan een beleid om verduurzaming van erfgoed voor monumenteigenaren eenvoudiger te maken en te stimuleren. Denk aan het plaatsen van zonnepanelen, dubbelglas en isolatie. Hoe hebben zij dit aangepakt? “Het gaat om gebouwen én om mensen. Aan de ene kant staat een partij die kijkt naar het aanzien van een gebouw. Het dak van een monument kan je niet vol leggen met zonnepanelen, want dat doet af aan het historische karakter van een stadsgezicht of monument. Aan de andere kant zit een bewoner er ook niet op te wachten om voor alle mooie originele ramen dikke voorzetramen te zetten, want dan zit je in de zomer in een huis waar je geen raam open kan zetten en dat doet af aan de leefbaarheid.” Om verduurzamen eenvoudiger te maken voor bewoners ging de gemeente Gooise Meren een samenwerking aan met energiecoöperatie Wattnu. Samen zijn zij langsgegaan bij verschillende monumenten om regels op te stellen, advies te geven en de energietransitie in de gemeente te versnellen.
Uit handen geven
Veel monumenten zijn op dit moment in beheer van gemeenten, maar er zijn ook andere mogelijkheden. Beheer en onderhoud van gemeentelijk erfgoed zou volgens Lucas ook goed aan externe partijen kunnen worden overgedragen. “Denk aan bibliotheken of musea die aan bepaalde klimaateisen moeten voldoen. Waarom kan een externe partij met de juiste expertise daar niet leidend in zijn? Zij kunnen dan in samenspraak met gemeenten en eigenaren zorgen dat die monumenten op een duurzame manier onderhouden worden.”