De bijna duizend jaar oude Janskerk in Utrecht heeft er een nieuwe functie bij. Na een intensief restauratie-, verduurzamings- en herinrichtingsproces deelt de Janskerkgemeente het monumentale kerkgebouw voortaan met de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Op zondag is het een plek voor viering en ontmoeting, doordeweeks voor colleges, practica en studie. Op 31 augustus werd de vernieuwde Janskerk feestelijk in gebruik genomen tijdens de opening van het academisch jaar 2026.
Een actuele opgave voor kerkelijk erfgoed
De transformatie van de Janskerk raakt aan een vraagstuk dat op veel plekken in Nederland speelt. Door teruglopend kerkbezoek en veranderende geloofsgemeenschappen staat het gebruik van veel monumentale kerkgebouwen onder druk. Nieuwe functies zijn vaak nodig om deze gebouwen ook voor toekomstige generaties te behouden.
Daarbij gaat het niet alleen om de vraag welke nieuwe functie in een kerk past, maar vooral hoe die zich kan verhouden tot de cultuurhistorische, architectonische en maatschappelijke betekenis van het gebouw. Kerken zijn immers meer dan grote volumes die opnieuw kunnen worden ingevuld. Ze dragen vaak eeuwen aan verhalen, rituelen, herinneringen en gemeenschapsleven met zich mee.
De Janskerk biedt binnen die ontwikkeling een bijzondere casus. Hier verdwijnt de oorspronkelijke functie niet. De kerk blijft in gebruik door de Janskerkgemeente en krijgt tegelijkertijd een academische functie. Geen volledige herbestemming dus, maar meervoudig gebruik waarin oud en nieuw naast elkaar bestaan.
Juist de inhoudelijke verwantschap maakt die combinatie bijzonder. Al meer dan tien eeuwen komen mensen in de Janskerk samen rond geloof en levensvragen. Nu wordt het gebouw ook een plek waar studenten en wetenschappers theologie bestuderen en die vragen vanuit de academie onderzoeken.
Studeren tussen de eeuwenoude muren
Voor Van Hoogevest Architecten betekende dat een bijzondere ontwerpopgave. Hoe maak je van een monumentale kerk ook een volwaardige onderwijsomgeving, zonder dat de nieuwe functie de bestaande ruimte gaat domineren?
Architect en projectleider Margaux Platenburg loopt over de eerste verdieping langs de details die nodig zijn om die nieuwe werkelijkheid mogelijk te maken: stopcontacten, een rolstoellift en speciaal ontworpen verplaatsbare bureaus. Hier bevindt zich het nieuwe ‘studielandschap’, waar studenten colleges kunnen voorbereiden en studeren voor tentamens.
De vanzelfsprekendheid waarmee dat nu lijkt te functioneren, verhult de complexiteit van de opgave. Een onderwijsgebouw vraagt om comfort, goede akoestiek, verlichting, toegankelijkheid, installaties en voldoende werkplekken. Een kerkgebouw van bijna duizend jaar oud stelt daar zijn eigen ruimtelijke en monumentale voorwaarden tegenover.
Een belangrijk uitgangspunt was daarom het behoud van de lange zichtlijnen en de bijzondere lichtwerking van de Janskerk. De nieuwe inbouw is als zelfstandig element ontworpen en staat los van de historische kolommen. Daarmee blijft het monumentale volume van de kerk leesbaar.
Tegelijkertijd is verbinding gezocht met bestaand kerkelijk erfgoed. Zo zijn kerkbanken uit Renkum hergebruikt voor de bekleding van de nieuwe inbouw. Technische voorzieningen zijn zoveel mogelijk geïntegreerd in het ontwerp. Installaties verdwijnen onder meer in het meubilair en de collegebanken, terwijl de kap is geïsoleerd en voorzetramen bijdragen aan de verduurzaming van het gebouw.
“Je moet lef tonen om een nieuwe laag aan het gebouw toe te voegen, om naar de toekomst te kijken”, zegt Platenburg. Juist in een gebouw met zoveel geschiedenis vraagt iedere ingreep om een afweging tussen zichtbaar toevoegen en zorgvuldig terughoudend zijn.
Een kerk die steeds veranderde
Die nieuwe laag past tegelijkertijd in een veel langere geschiedenis van verandering. De Janskerk werd in de elfde eeuw gesticht en heeft in de eeuwen daarna verschillende functies en ingrepen gekend. De kerk doorstond oorlogen, geloofsveranderingen en de verwoestende storm van 1674. Ook vonden onder meer soldaten en een bibliotheek er in verschillende perioden onderdak.
Het idee dat een historisch kerkgebouw onveranderd moet blijven om zijn betekenis te behouden, doet daarmee eigenlijk geen recht aan die geschiedenis. De Janskerk heeft zich door de eeuwen heen steeds opnieuw aangepast aan een veranderende samenleving.
De huidige transformatie voegt daar een nieuw hoofdstuk aan toe. De uitdaging is daarbij niet om het verleden te reconstrueren, maar om nieuwe behoeften zo in te passen dat verschillende tijdlagen naast elkaar leesbaar blijven. Platenburg omschrijft het project mede door de samenwerking tussen architect, lichtontwerper, meubelmaker, timmerman en andere specialisten als een ‘gesamtkunstwerk’.
Theologie midden in de stad
Ook voor de PThU heeft de keuze voor de Janskerk een bijzondere betekenis. Met de ingebruikname van het kerkgebouw is de nieuwe Utrechtse unilocatie van de universiteit compleet. De PThU vestigde zich eerder al in het naastgelegen pand aan Jansdam 14.
Studenten delen hun nieuwe omgeving nu letterlijk met een kerkelijke gemeente. Door de week wordt er gestudeerd en lesgegeven; op zondag komt de gemeente er samen. Vanuit de universiteit werd de mogelijkheid om theologie juist hier, midden in Utrecht, te beoefenen tijdens de opening zelfs omschreven als ‘een geschenk van boven’.
Tijdens die bijeenkomst sprak minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport Mirjam Sterk de Tweede Willibrordlezing uit. Ze stond stil bij de rol van kerk en academische theologie midden in de samenleving en stelde de vraag hoe beide opnieuw gesprekspartner kunnen zijn bij maatschappelijke vraagstukken.
Juist in de Janskerk krijgt die gedachte een ruimtelijke vertaling. Kerk, academie en maatschappelijke vragen komen er letterlijk onder één dak samen.
Daarmee laat de transformatie ook een mogelijke richting zien voor de omgang met kerkelijk erfgoed. Behoud hoeft niet uitsluitend te betekenen dat een gebouw wordt geconserveerd, en een nieuwe toekomst hoeft niet automatisch te betekenen dat de oorspronkelijke functie verdwijnt. Soms ligt de toekomst juist in het combineren van functies die elkaar kunnen versterken.
Na bijna duizend jaar blijft de Janskerk daarmee wat zij altijd in verschillende vormen is geweest: een plek waar mensen samenkomen, zoeken, leren en betekenis geven aan de wereld om hen heen.
Projectgegevens
Opdrachtgever: Protestantse Theologische Universiteit (PThU)
Architect: Van Hoogevest Architecten
In samenwerking met: Protestantse Kerk in Nederland, DODUVA ontwikkeling en advies, Gemeente Utrecht, Protestantse Gemeente Utrecht, Janskerk Utrecht, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Commissie Omgevingskwaliteit Utrecht, iKAABEE, DWA, Jurriëns, Putman, Kalkhoven Elektrotechniek, VDKL Interieurarchitectuur, Merosch, Jan Bril, Deltalight en Haklander Interieurbouw.