In 2025 staat het Mauritshuis stil bij de bevrijding van Nederland, tachtig jaar geleden. De kunstcollectie in de opslag, propaganda-tentoonstellingen, muziekuitvoeringen en Arbeitseinsatz-onderduikers – het museum maakte tijdens de Duitse bezetting van Nederland een bewogen periode door.
Het Mauritshuis bevond zich middenin het politieke machtscentrum van de nazi’s: alle belangrijke organisaties van het Duitse bestuur lagen letterlijk om de hoek. Directeur Wilhelm Martin had vele zorgen, waaronder de bescherming van de wereldberoemde collectie schilderijen, en hoe om te gaan met de propagandistische rol van het museum die de Duitsers voor ogen hadden.
Met de tentoonstelling Huis in de storm – Museum in oorlogstijd laat het Mauritshuis zien wat er zich binnen de muren van het museum tijdens de periode 1940-1945 afspeelde.
Persoonlijke verhalen
Het Mauritshuis brengt de bezoeker met schilderijen, objecten, foto’s, film en geluidsfragmenten terug naar de Tweede Wereldoorlog. Aan de hand van persoonlijke verhalen wordt aandacht besteed aan thema’s als (on)vrijheid, onderdrukking, kunstbescherming en nationaalsocialistische cultuurpolitiek. Een centrale plaats zal is ingeruimd voor het verhaal van de ‘Ambtenaar van Administratie’ Mense de Groot, de bedrijfsvoerder die vanaf 1942 met zijn gezin in het souterrain van het museum woonde en waar twee van zijn kinderen werden geboren. In zijn bewaard gebleven logboek komen de belangrijkste gebeurtenissen uit die tijd aan bod.
Lege lijsten
Het Mauritshuis sloot zijn deuren op 25 augustus 1939 vanwege de oorlogsdreiging en heropende weer op 6 juni 1940. Alleen een klein aantal schilderijen was te zien. Directeur Wilhelm Martin realiseerde zich al in de jaren ’30 dat ‘zijn’ collectie in tijden van oorlog buitengewoon kwetsbaar zou zijn en deed alle denkbare moeite om die collectie veilig de oorlog door te loodsen. In de tentoonstelling is o.a. een filmpje te zien over de reizen die Vermeers Meisje met de parel tijdens de oorlog maakte.
Het Mauritshuis beschikte over een bomvrije ‘kunstkluis’. Daar waren ’s nachts alle topstukken opgeslagen, overdag werden enkele naar boven gebracht. In de loop van de oorlog reisden de belangrijkste kunstwerken naar de verschillende ‘Rijksbergplaatsen’. Daar bleven ze tot het einde van de oorlog. In die periode boden de muren van het Mauritshuis een troosteloze aanblik: zalen met lege lijsten.
Gemeenschappelijke Kultur
Tijdens de oorlog organiseerde het Mauritshuis voor het eerst tentoonstellingen, opgelegd door de Duitse bezetter. Deze tentoonstellingen moesten de nationaalsocialistische boodschap versterken dat de germanischen Völker, waartoe Nederland behoorde, een gemeenschappelijke Kultur deelden. Met deze propaganda probeerden de nazi’s de Nederlanders voor zich te winnen. Enkele tentoonstellingen worden uitgelicht, waaronder Het Duitsche boek van heden (1941), met prominent Mein Kampf in een vitrine, Barnsteen: Goud der Zee (1942) en Die kunst der Ruhrmark (1942), met onder andere het schilderij Drei Bauern im Gewitter uit de privécollectie van Hitler. De tentoonstellingen kregen veel aandacht en werden geopend door hooggeplaatste nazi’s.
Publicatie
Bij de tentoonstelling verschijnt de publicatie Huis in de storm: Het Mauritshuis in oorlogstijd, voortgekomen uit een driejarig onderzoeksproject (2021-2024), een samenwerking van het museum met het NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies en het RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Dit onderzoeksproject werd gefinancierd door het Mondriaan Fonds en het Ministerie van VWS ter gelegenheid van 75 jaar bevrijding.