Lekker griezelen met het engste erfgoed van Nederland

Dit weekend is het weer tijd om lekker te griezelen tijdens Halloween. Nederland kent een heleboel spookverhalen en griezelerfgoed: van gruwelijke gevangenissen tot wonderschone witte wieven. Lees hier over het engste erfgoed van ons land. Of neem een kijkje…. als je durft!

Het Gravensteen : de gruwelijke gevangenis van Zierikzee

Het Gravensteen in Zierikzee is tegenwoordig een stadsmuseum waar elke liefhebber van erfgoed en geschiedenis een kijkje kan nemen. Maar in de 16e eeuw had je het Gravensteen niet graag van binnen gezien. Het oude stenen gebouw was in die tijd een gevangenis. Het originele cellencomplex vind je er nog steeds, evenals een martelkamer in de kelder. Zij geven een goede indruk van de barre omstandigheden waaronder de gevangenen hier vastzaten.

Oude celdeuren in het Gravensteen. Foto: Stadshuismuseum Zierikzee via wikimedia CC BY-SA 4.0

In de eikenhouten wanden hebben gevangen teksten en afbeeldingen gekerfd, waarvan de oudste dateert uit 1577. Sommige mensen beweren zelfs dat een aantal van deze gevangenen hun cel nooit hebben verlaten en rondspoken in het museum. Vooral op de zolder, waar vroeger de vrouwengevangenis, zou het niet pluis zijn. Durf jij het toch aan om dit museum te bezoeken? Op woensdagen en zaterdagen worden er rondleidingen gegeven. (Bron: Stadhuismuseum Gravenstein)

Half mens-half vis: het spook van Hoogwoud

Roemenië heeft Dracula, Schotland heeft het Monster van Loch Ness, maar wij hebben de Tientôn-elfrib!

Het spook van koning Radboud. Beeld: Oneindig Noord-Holland

Volgens legendes spookt het in het dorpje Hoogwoud in West-Friesland. De Friese koning Radboud waart hier rond als de Tientôn-elfrib (tien tenen en elf ribben): een monster met de kop van een snoek met vlijmscherpe tanden. 

Over koning Radboud (voor 670-719) zijn er in de loop der eeuwen veel legendes geschreven.  Één van de beroemde legendes gaat over zijn bijna-bekering tot christen. Koning Radboud zou zich laten dopen in Hoogwoud en stond al met één been in de doopvont, toen hij aan de bisschop vroeg of zijn voorouders ook in de hemel zouden zijn. Toen de bisschop ontkennend antwoordde, besloot Radboud zich toch niet te laten bekeren. Op dat moment brak de doopvont in tweeën. Één deel belande in een diepe kolk en de andere helft werd volgens de legende naast het kerkje van Hoogwoud bewaard.

Radboud, koning der Friezen, weigert zich in 719 door bisschop Wulfram van Sens te laten dopen. Radboud staat met één been in het doopvont. Prentmaker: Jacob Folkema, naar Louis Fabritius Dubourg, 1749 – 1759. Collectie Rijksmuseum

Het verhaal kreeg een vreemd vervolg in Hoogwoud. De geest van koning Radboud zou daar rondspoken als Tientôn-elfrib (tien tenen en elf ribben) met een zak op zijn rug op zoek naar kleine kinderen.

Het monster heeft een grote snoekenkop met scherpe tanden op een mensenromp met schubben. Verder heeft dit vreemde wezen vinnen in plaats van benen. Dat het spook van de beruchte heidense koning er zo uit ziet heeft te maken met de beroemde legende over de doopvont. Zo zou de Tientôn-elfrib ‘s nachts uit een diepe kolk tevoorschijn komen, door het dorpje naar het kerkhof schuifelen om daar zijn linkerhand in de halve doopvont te steken. Helaas voor Koning Radboud blijft hij door zijn halve doop, half mens-half vis. Hij zal, ondanks zijn pogingen tot zelfdoop, nooit geheel een christen worden. (Bron: MOOI Noord-Holland)

Onuitwisbare bloedvlekken in kasteel Waardenburg

In een van de kamers van kasteel Waardenburg is een enorme bloedvlek te zien. Eeuwenlang heeft men geprobeerd deze bloedvlek weg te poetsen, maar het is nooit iemand gelukt. Waar komt deze bloedvlek vandaan…?

In de 16e eeuw woont ene dokter Faust in het kasteel. Faust probeert al jaren de Steen der Wijzen te vinden, om hiermee metaal in goud te veranderen en rijk te worden. Maar het lukt de geleerde Faust niet, en uit wanhoop roept hij de hulp van de duivel in om hem het leven gemakkelijker te maken. Die arriveert met een contract: de duivel zou Faust zeven jaar dienen, maar daarna is Faust’s ziel van hem. Faust gaat ermee akkoord.

De duivel trekt Faust door het tralieraam naar buiten (Illustratie uit de Geldersche Volksalmanak, 1842)

Zodra het contract van zeven jaar om middernacht ten einde loopt, verschijnt de duivel voor Faust in zijn torenkamer in kasteel Waardenburg. Faust smeekt om genade, maar met veel geweld en lawaai sleurt de duivel hem aan zijn haar door het raam naar buiten en rechtstreeks de hel in. Wanneer de huishoudster de volgende ochtend komt kijken, is Faust nergens te bekennen. De muren zitten onder het bloed en aan de tralies hangt een pluk haar. De enorme bloedvlek is niet weg te poetsen en nog altijd te zien in het kasteel. (Bron: Op stap met Lisa)

Op de weegschaal: ben jij een heks?

Veel mensen dromen er nu van om een lesje hocus pocus aan Zweinstein te volgen. Maar vroeger was het je grootste angst om beschuldigd te worden van hekserij. Eeuwenlang geloofde men dat heksen met hun magische krachten oogsten lieten mislukken, ziektes verspreidden en slecht weer veroorzaakten.

Heksenwaag in Oudewater. Foto: Onderwijsgek via wikimedia CC BY-SA 2.5 nl

Om te bewijzen dat iemand een heks was, werd onder meer de weegproef gebruikt. Zo’n weegproef stond, en staat nog steeds, in Oudewater. De weegproef van Oudewater was een gewone marktwaag die bestemd was voor het wegen van allerlei landbouwproducten, zoals kaas. Op de waag werd de verdachte publiekelijk op het marktplein gewogen. Woog ze zoveel als haar lengte en lichaamsbouw deed vermoeden, dan kreeg ze een certificaat. Hierin werd bevestigd dat ze geen heks was. Met dit certificaat kon de vrijgesproken heks terug naar haar woonplaats. Als de verdachte te licht werd gevonden, was ze een heks en werd ze op de brandstapel verbrand. Wil jij weten of je een heks bent? Je kan je laten wegen bij Museum de Heksenwaag in Oudewater.

Witte wieven: wijze vrouwen of gewoon een sliert mist?

Dit spookachtige erfgoed kun je, als je op een vroege en koude ochtend naar buiten gaat, overal in Nederland tegenkomen. In noord en oost Nederland (en ook in andere delen van Noord-Europa) geloofde men vroeger in ‘de witte wieven’. De term is afkomstig uit het Nederlands Nedersaksisch en betekent ‘wijze vrouwen’. Men eerde destijds de vrouwen die de gaven van waarzegging en toekomstvoorspelling bezaten. Wanneer de vrouwen overleden werden ze begraven in grafheuvels. Als er mist boven de grafheuvels hing, meende de lokale bevolking de wijze vrouwen nog te zien rondzweven bij hun graf. 

Een schilderij van August Malmström

De witte wieven hebben door de tijd heen veel verschillende krachten toegeschreven gekregen. Zo zouden ze de dood aankondigen, reizigers laten verdwalen, maar ook vrouwen helpen tijdens hun bevalling.

Eén van de legendes over de witte wieven speelt zich af bij de Witte Wievenkuil die nog steeds te vinden is op de helling van de Lochemse berg in de Achterhoek: 

Arme keuterboer Albert wil graag met de rijke boerendochter Johanna trouwen, maar haar vader wijst hem af. De vader heeft namelijk rijke Hendrik op het oog.  Albert is verdrietig en op zijn weg naar huis raakt hij verdwaalt. Hij dreigt bijna in een diepe kuil te vallen, maar de witte wieven redden hem en wijzen hem de weg naar huis. 

Johanna blijft volhouden dat zij met Albert wil trouwen. Haar vader bedenkt daarom een proef voor beide jongens: zij moeten ’s nachts met hun paard een ijzeren spit in de kuil werpen en daarbij roepen: “Witte Wieven wit, hier breng ik oe het spit”. Degene die het eerste terug is, krijgt Johanna als vrouw!

Albert denk dat hij kansloos is, Hendrik heeft namelijk een veel sneller paard. Maar Hendrik wordt bang in het donker en snelt naar huis. Albert werpt de spit in de kuil en rijdt terug naar de boerderij van Johanna. De witte wieven zijn hun goed gezind en Johanna en Albert leefden nog lang en gelukkig!

Een bospad op de Lochemseberg. Foto: Michielverbeek via wikimedia CC BY SA 4.0

Er is natuurlijk nog veel meer spookerfgoed te vinden in Nederland. Heb jij een goede aanrader voor dit weekend? Laat het ons hieronder weten!