Leven in de bierbrouwerij van Hilvarenbeek

Op het podium van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag staan de finalisten van de Erfgoedvrijwilligersprijs 2023 vol spanning te kijken naar het grote doek. De winnaar staat op het punt om bekend te worden en de stemmen worden op dat moment getoond op het witte doek. Na een paar tellen in spanning te hebben afgewacht, steekt Museumbrouwerij de Roos uit Brabant met kop en schouders boven de andere finalisten uit. Zij mogen de hoofdprijs van €10.000 mee naar huis nemen. Vandaag gaan we langs bij de brouwerij, gelegen in Hilvarenbeek. Fred Hirdes, verantwoordelijk voor de marketing en communicatie en Harrie de Leijer, erfpachtverlener en vicevoorzitter van de organisatie, vertellen het verhaal van Museumbrouwerij de Roos en de overtuigende winst van de Erfgoedvrijwilligersprijs.

Van dorpsbrouwerij tot rijksmonument

Eeuwenlang waren dorpsbrouwerijen standaard onderdeel van het straatbeeld, vooral in het zuiden van Nederland. Hilvarenbeek, in Noord-Brabant, telde vóór de 19e eeuw zelfs 17 bierbrouwerijen. Echter begon in het midden van de 19e eeuw de omschakeling naar grote industriële brouwerijen, die voornamelijk pils bier maakten. In het zuiden van het land en in Groningen en Drenthe waren nog wel veel dorpsbrouwerijen, die volgens andere receptuur brouwden dan de grote brouwerijen. Maar de omschakeling naar de industriële brouwerijen en veranderingen in de accijnswet zorgden ervoor dat veel van de kleine dorpsbrouwerijen ook verdwenen.

Aan het einde van de 19e eeuw kregen de dorpsbrouwerijen weer een nieuwe kans, dankzij weer een andere wijziging in de accijnswet. Overal kwamen er in de jaren 1880-1890 nieuwe brouwerijen op, waaronder Brouwerij de Roos. In het oude pand in het centrum van Hilvarenbeek werd al sinds de 17e eeuw gebrouwen, maar in 1877 werd daar Brouwerij de Roos opgericht. Deze bleef in werking tot 1933, waarna het een nieuw leven kreeg als limonadefabriek en uiteindelijk fungeerde als drankengroothandel. “Mijn vader was de eigenaar van de drankengroothandel. Het pand, waar de oude brouwerijinstallatie nog in zat, werd onderdeel van mijn erfenis,” vertelt Harrie.

In eerste instantie werd het oude pand alleen behouden voor verval, maar een onderzoek van Projectgroep Industrieel Erfgoed bracht hier verandering in. Harrie: “Deze projectgroep deed onderzoek naar oude brouwerij panden in Nederland. Toen was de conclusie dat er in Nederland nog maar twee originele bierbrouwerijen zijn. Een in Maastricht en Brouwerij de Roos, hier in Hilvarenbeek. Dit is de enige dorpsbrouwerij in Nederland waar de oude installatie nog in zit.”

Het pand werd gelijk op de rijksmonumentenlijst gezet en binnen een jaar werd het, samen met de inventaris, officieel een rijksmonument. “Naar aanleiding hiervan zijn we de brouwerij stapje voor stapje weer gaan opbouwen. Er werd geopperd om er een museum van te maken, maar we wilden de brouwerij weer laten leven. Dus we zijn zelf weer bier gaan brouwen.” Alleen voldeed de oude brouwinstallatie niet meer aan de juiste kwaliteitseisen, dus werd er een gloednieuwe microbrouwerij toegevoegd. Vanaf 1997 was de Roos weer een echte dorpsbrouwerij.

Meer dan alleen bier

Vandaag de dag heeft Brouwerij de Roos een aanbod van zeven verschillende speciaalbieren en een team van zo’n 130 vrijwilligers. “We hebben een betaalde kracht, dat is onze brouwmeester. Binnen de groep vrijwilligers zijn er ook veel thuisbrouwers, die recepten ontwikkelen, maar de brouwmeester is eindverantwoordelijke,” legt Fred uit.

En niet alleen ontwikkelt het team van vrijwilligers de receptuur voor nieuwe bieren, ze runnen de hele museumbrouwerij. “Er zijn meerdere werkgroepen die zich bezighouden met de verschillende taken binnen de organisatie. Zo is er museale werkgroep, die Harrie coördineert. Er zijn werkgroepen voor het winkeltje en het proeflokaal en er zijn werkgroepen voor het organiseren van activiteiten.” Ook zijn er groepen voor marketing en communicatie, sales en onderhoud. “We doen heel veel met onze eigen mensen en niemand klaagt erover. Iedereen vindt het vanzelfsprekend dat de brouwer wel wordt betaald, want hij waarborgt de kwaliteit.”

De meeste vrijwilligers komen gewoon binnenlopen. “Soms werven we wel op hele gerichte functies, dan zoeken we mensen die echt gespecialiseerd zijn in een bepaald onderwerp. Een tijdje terug kwam er iemand binnen lopen die net was terugverhuisd naar Hilvarenbeek, die zag dat we iemand zochten met een marketing en communicatie achtergrond, dat was perfect.”

De Roos is inmiddels uitgegroeid tot meer dan een bierbrouwerij, het is een sociale gelegenheid voor het hele dorp. Mensen die in het dorp komen wonen worden vrijwilligers bij De Roos om snel te integreren en er zijn allemaal verschillende activiteiten. “We gaan wandelen, we fietsen samen, er zijn kaartenavonden en pubquizzen. Ook is er een groep ouderen die geen vrijwilliger meer kan zijn, maar nog wel altijd hier komen en meedoen aan de activiteiten. Het is een sociaal vangnet geworden.”

En de activiteiten vinden niet alleen plaats in of rondom de bierbrouwerij. De Roos heeft een eigen hop veld, waar de vrijwilligers ieder jaar de oogst plukken. “We zijn daar zo’n 5 jaar geleden mee begonnen. Samen met alle vrijwilligers zijn we daar gaan plukken, maar we hadden zo’n grote productie dat er een tekort was aan handen. Dus toen hebben we een oproep geplaatst in het plaatselijke blad. Deze mensen komen nog elk jaar terug, voor de sociale binding.”

Uitgestippelde campagne

De overtuigende winst tijdens de Erfgoedvrijwilligersprijs kwam niet uit de lucht vallen. Er ging een uitgebreide campagne aan vooraf. “In de nieuwsbrief van Erfgoed Brabant stond onderaan een oproep om aan te melden voor de Erfgoedvrijwilligersprijs. Veel van de criteria sloten aan bij de Roos, dus we besloten om een aanvraag in te dienen,” zegt Harrie. “Ik had niet verwacht dat we het zouden halen, want het was natuurlijk voor heel Nederland, maar uiteindelijk kregen we een telefoontje dat we bij de laatste drie zaten!”

Daarna werd er snel een campagne opgezet. De concurrentie van Apeldoorn en Gouda was namelijk groot. Fred: “We hadden vier weken om mensen te benaderen, dus we moesten ervoor zorgen dat we vier weken lang overal te zien waren. We hebben onder andere sociale media gebruikt als communicatiemiddelen en zelfs de burgemeester werd ingezet om campagne te voeren.”

Ook werd de plaatselijke krant ingezet voor de campagne. Iedere week verscheen er een stuk over Brouwerij de Roos en de vrijwilligers en zelfs in de plaatselijke supermarkten werden mensen aangemoedigd om te stemmen. Met succes.

“We hebben hier in het dorp een hele grote gunfactor. Iedereen kent wel iemand die vrijwilliger is bij de Roos en je merkt dat er heel veel medewerking is vanuit de gemeenschap.”

En zo geschiedde: Museumbrouwerij de Roos mocht de hoofdprijs van 10.000 meenemen naar Hilvarenbeek. Wat er met het prijzengeld gaat gebeuren? “Dat weten we nog niet,” zegt Harrie. “We hebben een poll uitgezet onder alle vrijwilligers van de Roos. De prijs is in twee delen gesplitst. Een deel is voor kennisoverdracht op het gebied van vrijwilligersorganisaties, waar we een aantal doelen voor hebben opgesteld. Het andere deel heeft een aantal keuzemogelijkheden waar de vrijwilligers uit mogen kiezen.”

Deze keuzes gaan van een symposium met mensen uit de erfgoedsector en de bierwereld tot aan het inhuren van externe trainers en het aanbieden van cursussen om meer kennis bij te brengen. “We willen iedereen erbij betrekken en ze de kans geven om hun eigen mening te geven. Deze prijs gaat echt naar alle vrijwilligers.”