In de reeks Monumentale Verhalen uit ARTIS vertelt Wessel Broekhuis, historicus en medewerker Erfgoed bij ARTIS, over de historie en het erfgoed van de oudste dierentuin van Nederland. Met in aflevering 4 aandacht voor de ARTIS-Bibliotheek. ARTIS-oprichter en directeur G.F. Westerman (1807-1890) was namelijk zelf geen wetenschapper, maar oorspronkelijk boekhandelaar en uitgever van beroep. In zijn visie voor een genootschap met tuin waar men kon leren over de natuur, mocht een bibliotheek dan ook niet ontbreken.
De ARTIS-Bibliotheek ontstond tussen 1866 en 1872. Het was een ontwerp van Gerlof Salm (1831 – 1897) en zijn zoon Abraham Salm (1857 – 1915). In Amsterdam is onder andere het gebouw waarin poptempel Paradiso gevestigd is, uit 1880, van de hand van Gerlof Salm en vader en zoon verrijkten ARTIS ook met onder meer het Aquarium (1881).
Het bibliotheekgebouw bestaat uit drie delen die afzonderlijk van elkaar zijn gebouwd. Als eerst ontstond het oostelijke deel van het gebouw: dit is het deel waarin oorspronkelijk – en ook nu nog – de ARTIS-Bibliotheek huist. Daarna verrees de westelijke vleugel en tenslotte het middendeel dat de twee gebouwen verbindt.
De imposante en unieke collectie bevat vele originele drukken van invloedrijke boeken en prenten over de natuur. Er zijn onder meer vroege drukken te vinden van Maria Sibylla Merian (1647- 1717), een van de beroemdste Nederlandse natuurtekenaars. Zij was de eerste die de samenhang tussen planten en insecten in de natuur in beeld bracht. Ook worden er brieven bewaard van Charles Darwin, de grondlegger van de evolutietheorie. Daarnaast is het interieur van de bibliotheek bijzonder, met zijn speciaal voor deze ruimte gemaakte meubels, schilderijen en borstbeelden. De collectie, die tegenwoordig beheerd wordt door de Universiteit van Amsterdam, is op afspraak toegankelijk voor publiek dat onderzoek wil doen.
Twee gevels
De ARTIS-Bibliotheek heeft twee voorgevels, aan de straat- en de parkzijde. Aan beide kanten werden namen aangebracht van in totaal 36 wetenschappers die een bijdrage hebben geleverd aan de natuurwetenschappen: van Aristoteles (384-322 voor Chr.) tot Alexander von Humboldt (1769-1859). Van iedere wetenschapper wiens naam op de gevel staat, heeft de ARTIS-Bibliotheek boeken in de collectie. Aan de straatkant staan de geleerden uit de zeventiende en achttiende eeuw, en uit de oudheid zoals Plinius en Aristoteles. Aan de parkzijde staan geleerden uit de negentiende eeuw: bijvoorbeeld von Humboldt, ook wel de eerste ecoloog genoemd, en Willem Vrolik (1801-1863), een anatoom die veel overleden ARTIS-dieren onderzocht. Door de namen van de destijds eigentijdse wetenschappers op het park te richten, presenteerde het negentiende-eeuwse ARTIS zich als modern instituut, waar nieuwe wetenschappelijke inzichten tot stand kwamen.
De laatste quagga
Tot 1920 diende een deel van de benedenverdieping van het bibliotheekgebouw als zebra- en paardenstal. Op zondag 12 augustus 1883 stierf in deze stallen een quagga. De quagga behoorde tot een Zuid-Afrikaanse ondersoort van de steppezebra, door de Khoikhoi vernoemd naar het blaffende geluid (kwa-ha-ha) dat ze maakten en gekenmerkt door het nootbruine lijf met enkel strepen op nek en romp. Jaren later bleek deze merrie de allerlaatste quagga ter wereld geweest te zijn waarmee de soort definitief uitstierf.
Boeren joegen in de eerste helft van de negentiende eeuw in Zuid-Afrika op het dier om ruimte vrij te maken voor weides om hun vee in te laten grazen. Omstreeks 1873 werd er voor het laatst een quagga gezien in de Oranje Vrijstaat. Men ging er toen vanuit dat er dieper in het binnenland nog meer quagga’s leefden, maar dat bleek niet het geval te zijn. Met de dood van de ARTIS-merrie, was de ondersoort verdwenen. Van de quagga resteren nu beschrijvingen, illustraties, vijf foto’s (van een merrie die van 1863 tot 1870 in London Zoo leefde) en drieëntwintig preparaten. In de ruimte waar ooit deze laatste quagga stierf, is nu het kantoor van de European Assocation of Zoos and Aquaria (EAZA) gevestigd: een internationale organisatie die, door middel van soortbehoudsprogramma’s, strijdt tegen het verlies van (nog meer) bedreigde diersoorten.
De quaggamerrie werd opgezet en was destijds te zien in het Zoölogisch Museum van ARTIS. Tegenwoordig is de quagga een topstuk in de collectie van Naturalis. Recent werd het preparaat grondig gerestaureerd. Ze is van 30 augustus tot en met 26 januari 2025 namelijk tijdelijk weer te bewonderen in de erfgoedmanifestatie ‘De roep van de o’o. Natuur onder druk’ in het Allard Pierson Museum. Deze tentoonstelling is een samenspel van historische illustraties uit de collectie van de ARTIS-Bibliotheek en preparaten uit onder andere Naturalis en vertelt de geschiedenis van de menselijke omgang met, fascinatie voor en invloed op de natuur.
