In de reeks Monumentale Verhalen uit ARTIS vertelt Wessel Broekhuis, historicus en medewerker Erfgoed bij ARTIS, over de historie en het erfgoed van de oudste dierentuin van Nederland. Met in aflevering 5 aandacht voor het Hoofdgebouw. Het oudste nog bestaande gebouw dat in opdracht van ARTIS gebouwd werd en dat nu, sinds 2022, een van de nieuwste aanwinsten van ARTIS herbergt: het ARTIS-Groote Museum.
Bij oprichting in 1838 was de niet-levende collectie van ARTIS groter dan de verzameling levende dieren: het genootschap stelde vooral skeletten en opgezette dieren ten toon. Op het eerste stuk ARTIS-grond (het huidige Artisplein) werd daarvoor een klein houten ‘kabinet’ ontworpen. Dankzij een welgekozen ledenbestand dat talloze schenkingen deed, groeiden de verzameling echter zo snel dat dit kabinet spoedig uit zijn voegen barstte. Tegelijkertijd groeide ook de behoefte van de bestaande leden aan een ruimte om samen te komen: om wetenschappelijke inzichten te delen, maar ook gewoon om elkaar te ontmoeten. Er moest een ‘clubhuis’ op het stukje grond van ARTIS komen. Dat werd het Hoofdgebouw.
Museumgebouw
Het Hoofdgebouw werd tussen 1850 en 1855 gebouwd, naar een ontwerp van toenmalig directeur Stadswaterwerken Amsterdam Jan van Maurik (1812-1893). Hij was destijds een populaire architect en tevens erelid van het genootschap Natura Artis Magistra. Het gebouw is ontworpen in een heldere, eenvoudige classicistische stijl. Er werd veel gebruik gemaakt van toen nieuwe materialen als gietijzer. Het vele glas was ook opzienbarend: dit kon pas sinds begin 1840 op deze manier worden geproduceerd. Bij oprichting torende het statige gebouw hoog boven het toenmalige ARTIS-Park en de Plantagebuurt uit.
Inrichting van de museumzalen
Het gebouw had dus een tweeledige functie: het herbergde op de begane grond gezelschapszalen en op de bovenverdieping museumzalen. Het was het eerste gebouw in Amsterdam dat een museum huisvestte. In de hoge en lichte bovenzalen stonden honderden opgezette dieren, waaronder dieren die in ARTIS hadden geleefd. Langs de hoge gaanderijen waren vogels en vleermuizen in glazen kasten op soort geordend, beneden lagen talloze schelpen en koralen in platte vitrines. In de middenhal stonden giganten als een olifant en giraffe op formaat gerangschikt, terwijl de reuzenskeletten van walvissen en dolfijnen sierlijk aan de plafonds waren opgehangen. De naam Hoofdgebouw of Zoölogisch Museum was gangbaar, later in de Negentiende Eeuw zien we in bronnen het ‘Groote Museum’ steeds vaker verschijnen als benaming.
Op de begane grond troffen de leden van ARTIS elkaar. Niet al die leden waren lid vanuit een wetenschappelijke interesse, maar ook vanwege de culturele prestige van het instituut. ARTIS-Park en haar Hoofdgebouw in het bijzonder fungeerden als ontmoetingsplek voor de leden en het lidmaatschap was een statussymbool.
Groei en sluiting
Het Hoofdgebouw was aanvankelijk ook nog de bewaarplaats van verzamelingen fossielen, ertsen en etnografica. De museumzalen bleken al snel wederom te klein voor de alsmaar groeiende collectie, die daarom deels in andere gebouwen werden ondergebracht. Rond 1900 bezat ARTIS maar liefst tien museumruimtes, verspreid over de hele tuin! In de jaren daarna werden de uiteenlopende verzamelingen echter ook gaandeweg weer afgestoten.
In 1947 moest het Hoofdgebouw wegens achterstallig onderhoud en geldgebrek tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog sluiten voor het publiek. De verzameling van tienduizenden opgezette dieren en skeletten werd stapsgewijs overgebracht naar de universiteitsgebouwen aan de Mauritskade. Een deel van de collectiestukken bleef nog zichtbaar in het Zoölogisch Museum Amsterdam (ZMA) in het Aquarium, dat beheerd werd door de Universiteit van Amsterdam. De collectie werd daarna, in 2011, onderdeel van de collectie van Naturalis in Leiden. Daar bevindt het grootste deel van de oude ARTIS-verzameling zich nu.
Restauratie
Als onderdeel van de grootschalige vernieuwing van ARTIS is dit rijksmonument tussen 2016 en 2022 grondig gerestaureerd. Het Hoofdgebouw herbergt weer de oorspronkelijke functies, namelijk zalen voor samenkomsten op de benedenetage (verhuur) en een museum op de bovenetage: ARTIS-Groote Museum. De bezoeker beleeft een gloednieuw museum over eigentijdse onderwerpen in een monumentale setting. Wanneer je een bezoek brengt aan het museum, kijk dan eens goed om je heen om allerlei historische details te ontdekken. Je loopt bijvoorbeeld over de originele vloer uit 1855 en delen van de tentoonstellingen bevinden zich in de oorspronkelijke glazen vitrines.
Tip: met deze actie kun je ARTIS twee keer voordelig bezoeken in de winter. Zo combineer je erfgoed in ARTIS-Park met een bezoek aan het monumentale ARTIS-Groote Museum!