Hoe voorkom je bij gemeenten dat de verduurzaming van monumenten vastloopt tussen de afdelingen erfgoed en duurzaamheid? Zo’n veertig ambtenaren van circa dertig gemeenten zochten op 17 september, tijdens de Week van het Duurzaam Erfgoed, in Haarlem naar antwoorden. De les: zoek elkaar op, investeer in de voorkant en maak de eigenaar tot partner.
Gemeenten spelen een sleutelrol in het verduurzamen van historisch erfgoed. Toch is vaak onduidelijk bij welke afdeling die opgave hoort. Erfgoed bewaakt de monumentale waarden, duurzaamheid stuurt op CO₂-reductie en de vergunningverlening zit daar weer tussenin. Voor de eigenaar van een monument voelt dat proces al snel als een hobbel. In de raadzaal van het Haarlemse stadhuis bogen erfgoed- en duurzaamheidsambtenaren zich over de vraag hoe het beter kan. Haarlem, Zeist en Eindhoven trapten af met hun eigen aanpak.
Zoek elkaar op, ook bestuurlijk
De eerste conclusie was helder: erfgoed kan het niet alleen. Succesvolle gemeenten verbinden de wethouder erfgoed met de wethouder duurzaamheid. Ambtelijk werken ze samen met duurzaamheid, vergunningverlening en het energieloket. Wel blijft erfgoed het vaste gezicht naar de monumenteigenaar. Eindhoven liet zien hoe een actieplan erfgoed structureel aan de energietransitie kan koppelen.
Een collegebesluit is pas het begin
Meerdere deelnemers waarschuwden dat een mooi collegebesluit nog geen uitvoering is. Zonder vaste capaciteit, zoals een coördinator of kwartiermaker, en zonder eigen budget zakt de aandacht weer weg. Structurele borging in de organisatie en in de begroting bleek het echte vraagstuk.
Investeer in de voorkant
Wie aan de voorkant goed adviseert, maakt het vergunningstraject daarna een stuk eenvoudiger. Daarbij helpt het om te standaardiseren waar het kan, en maatwerk te leveren waar het moet. Een beoordelingskader voor de meest voorkomende ingrepen geeft houvast, zeker als ook de commissie ruimtelijke kwaliteit zich eraan committeert. Leiden werkt met tekensets en werkdocumenten die eigenaren precies laten zien wat ze moeten aanleveren. Ook een beslisboom die aangeeft wanneer advies nodig is, en een keuzemenukaart die eigenaren een duidelijke stip op de horizon geeft, kwamen aan tafel. De Warme Jas werd genoemd als bruikbare leidraad voor veel oude panden, waaronder monumenten.
De eigenaar als partner
Een opvallende uitspraak: gratis advies werkt niet. Eigenaren moeten zelf ook verantwoordelijkheid voelen. Tegelijk vroegen deelnemers om oog voor de extra kosten die verduurzaming van een monument met zich meebrengt. Echte participatie gaat verder dan raadplegen. De vertrouwensladder werd genoemd als handvat om na te denken over het niveau waarop je bewoners betrekt.
Voorbeelden die navolging verdienen
Haarlem combineert collectieve inkoop vanuit duurzaamheid met een volwaardige plek voor erfgoed. Daarnaast heeft de gemeente de adviseurs van het regionale energieloket opgeleid in het Haarlemse erfgoedbeleid, zodat eigenaren overal hetzelfde verhaal horen. Utrecht werkt met een portal voor de beoordeling van plannen. Een andere gemeente geeft monumenteigenaren een bonus van € 500,- wanneer zij een vergunning aanvragen, als tegemoetkoming voor het extra vergunningstraject.
Hoe nu verder?
De deelnemers vroegen om meer kennisdeling tussen gemeenten en met name om een overzicht van wat elke gemeente al doet. De Routekaart Duurzaam Erfgoed pakt die handschoen op. De komende tijd verzamelen we werkende aanpakken van gemeenten aan de hand van een fasemodel. Dat model volgt de route van de eigenaar: van oriëntatie en advies, via vergunning en financiering, tot uitvoering. Per fase brengen we in kaart welke instrumenten gemeenten inzetten en wat werkt. Zo hoeft niet elke gemeente het wiel opnieuw uit te vinden, en wordt het beleid voor monumenteigenaren begrijpelijker, ongeacht in welke gemeente ze wonen.
Het plan is om in november een follow-up sessie te organiseren. Wilt u hierover op de hoogte blijven stuur dan een e-mail naar info@duurzaamerfgoed.nl onder vermelding van ‘interesse follow-up sessie voor gemeenteambtenaren’.