De Homo erectus op Java gebruikte al een half miljoen jaar geleden schelpen van zoetwatermosselen als materiaal voor werktuigen en als ondergrond voor graveringen. Dat tonen onderzoekers aan in een publicatie in Nature (3 december 2014). De vondst biedt nieuw inzicht op de evolutie van menselijk gedrag.
Homo sapiens niet langer de primeur
‘Tot nu toe werd aangenomen dat het maken van dit soort graveringen voorbehouden was aan de moderne mens (Homo sapiens) in Afrika, vanaf zo’n 100.000 jaar geleden’, zegt hoofdauteur José Joordens, verbonden aan de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden.
Schelpencollectie van Eugène Dubois
Een team van 21 onderzoekers onderzocht honderden fossiele schelpen die afkomstig zijn van de Homo erectus-vindplaats Trinil op het Indonesische eiland Java. De schelpen behoren tot de Dubois Collectie die al sinds het eind van de 19e eeuw onderdeel is van Naturalis Biodiversity Center in Leiden. De schelpen zijn destijds opgegraven door de Limburgse arts en onderzoeker Eugène Dubois, de ontdekker van “Pithecanthropus erectus” – die we nu kennen als Homo erectus.
Krassen ouder dan verwering
Zeer verrassend is de ontdekking van een gegraveerd geometrisch patroon op een van de schelpen. De gravering, die alleen bij strijklicht zichtbaar is, is aantoonbaar ouder dan de tijdens fossilisatie veroorzaakte verweringsprocessen op de schelp. Het onderzoek sloot uit dat het patroon door dieren of door natuurlijke verweringsprocessen is veroorzaakt en toonde aan dat het ‘zigzagpatroon’ het werk was van Homo erectus.
Half miljoen jaar oud
Door toepassing van twee dateringsmethoden stelden onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen University vast dat de schelp met gravering minimaal 430.000 en maximaal 540.000 jaar oud is. Dat maakt de gravering op zijn minst vier keer ouder dan de tot nu toe bekende oudste graveringen die in Afrika zijn gevonden.
Functie of betekenis gravering?
‘Het is fantastisch dat deze gegraveerde schelp na meer dan honderd jaar in een museumcollectie eindelijk ontdekt is. Ik kan me voorstellen dat mensen zich afvragen: is dit nu een voorloper van “kunst”?’ zegt Wil Roebroeks, hoogleraar Oude Steentijd aan de Universiteit Leiden. Hij kon dit langdurige onderzoek financieren met zijn NWO-Spinozapremie. ‘Wat de functie of betekenis was van de gravering is echter op dit moment nog een raadsel.’
Vroege mensachtige mosselman
Uit dit onderzoek blijkt ook dat dat deze vroege mensachtigen de grote zoetwatermosselen heel slim openmaakten: ze boorden een gat met een scherpe haaientand, precies op de aanhechtingsplaats van de spier die de schelpkleppen gesloten houdt.
‘De nauwgezetheid waarmee deze vroege mensachtigen werkten, duidt op een gedetailleerde kennis van de anatomie van de schelpdieren en een goede handvaardigheid’, aldus onderzoeker en expert in fossiele schelpen Frank Wesselingh van Naturalis. De schelpdieren werden gegeten en de resterende schelpen gebruikt als materiaal om werktuigen zoals messen mee te maken.
Mogelijk vervolgonderzoek
Deze vondst uit de historische Dubois Collectie werpt onverwacht nieuw licht op de vaardigheden en het gedrag van de Homo erectus, en toont aan dat Azië een veelbelovend en relatief onontgonnen gebied is als het gaat om intrigerende artefacten.
Vanuit Nederland waren onder anderen onderzoekers van de Universiteit Leiden, Naturalis Biodiversity Center, de Vrije Universiteit Amsterdam, de universiteiten van Wageningen en Delft en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bij het onderzoek betrokken.
Dit onderzoek is gefinancierd met onderzoeksgeld van de NWO-Spinozapremie.
Joordens J.C.A., d’Errico F., Wesselingh F.P., Munro S. de Vos, J., Wallinga, J. Ankjærgaard, C., Reimann, T., Wijbrans, J.R., Kuiper K.F., Mücher H.J., Coqueugniot, H., Prié, H.V., Joosten, I., van Os, B., Schulp, A.S., Panuel, M., van der Haas V., Lustenhouwer W., Reijmer J.J.G., Roebroeks, W. 2014. Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving, Nature 10.1038/nature19362.
De schelp met de oudste gevonden menselijke gravering is vanaf donderdag 4 december te bezichtigen in museum Naturalis in Leiden.
Persbericht Universiteit Leiden