Slotsymposium Religieus Erfgoed: Minder denken, meer doen!

De afgelopen twee jaren is de reuring rond herbestemming van religieus erfgoed tot een hoogtepunt gekomen. Ondertussen zijn er tal van instellingen full-time bezig met de uitdaging om leegstaande kerken en kloosters een nieuw leven te geven, zoals de zeer succesvolle Stichting Oude Groninger Kerken. Ook zijn er allerhande burger- of ondernemersinitiatieven ontstaan, om het lokale godshuis te behouden en te transformeren voor de toekomst. Een prachtig voorbeeld daarvan is de Sint-Willibrorduskerk in Hooge Zwaluwe, die is omgebouwd tot restaurant ‘Onze Kerk’. Uit eigen ervaring kan ik zeggen dat deze herbestemming een culinair bezoek meer dan waard is.

Een belangrijke aanjager voor enkele van die lokale acties rond vooral kerken (kloosters blijven helaas een ondergeschoven kindje, waarover in een volgende bijdrage meer) is de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed. Ontstaan uit een partnerschap van de RCE en negentien andere organisaties op het gebied van erfgoed en religie, had de Agenda vanaf haar lancering in juni 2014 tot doel om zeven agendapunten met betrekking tot behoud en herbestemming van religieus erfgoed aan te pakken.

Het sluiten van de Agenda
Nu, meer dan twee jaar later, was het tijd om de balans op te maken en de Agenda af te sluiten – met oog op een vervolgtraject. De Grote Kerk van Naarden-Vesting, één van de Agendaleden, was de prachtige locatie voor een slotsymposium. Om met het hoogtepunt van de dag te beginnen: het Agendaproject ‘Adopteer een Kerk’ was een succes, blijkens de verschillende kerkeigenaren en ondernemers die er deze dag over kwamen vertellen. Natuurlijk was niet alles van een leien dakje gegaan, maar de teneur was overwegend positief.

Des te spijtiger was het dan ook dat de projectleider van BOEi, die de meest aansprekende bijdrage aan de dag leverde, niet kon zeggen of en hoe er een vervolg zou kunnen komen op ‘Adopteer een Kerk’. Mijns inziens was dit hands-on project wellicht de sterkste exponent van de Agenda, maar het enige resultaat – naast de kerktransformaties zelf uiteraard – was het boekje ’Verbinding naar de Toekomst’ dat aan het eind van het symposium werd uitgedeeld: hierin staan tien geboden voor het (tijdelijk) herbestemmen van religieus erfgoed, afgeleid uit de praktijklessen van ‘Adopteer een Kerk’.

Focus op het ‘doen’
Nu is het begrijpelijk dat behoud en herbestemming van religieus erfgoed een immense erfgoeduitdaging is, waar heel veel verschillende belangen en belanghebbenden een rol spelen en waar een overkoepelende benadering nagenoeg onmogelijk is. Waar we echter voor moeten waken is dat we zoveel in punten, strategieën en visies gaan denken, dat we het daadwerkelijke ‘doen’ naar de achtergrond verschuiven. Laten we goed beseffen dat een Agenda enkel een middel is en geen doel op zich.

Daarnaast wil ik in het bijzonder de aandacht vragen voor een minder sectorale benadering van het onderwerp: er waren naast de ondernemende kerkeigenaren nagenoeg alleen maar erfgoedprofessionals aanwezig, terwijl een symposium als dit (mits daarop ingericht) bij uitstek het draagvlak onder de burgers voor religieus erfgoed zou kunnen tonen. Misschien hadden zij zelfs een rol kunnen spelen in de totstandkoming van de tien geboden als vervolgstrategie voor de aankomende jaren? Burgerparticipatie is in wezen de basis voor herbestemming van religieus erfgoed, maar het gevaar bestaat dat wij het proces als erfgoedprofessionals onbewust teveel in eigen hand willen houden.

De volgende generatie
Tenslotte is er nog de kwestie van de inbreng van ‘de jeugd’. Veel dienstdoende kerken, maar ook herbestemmers en erfgoedprofessionals geven aan dat er onvoldoende jeugd actief is in deze nieuwe lijn die met de Agenda is ingezet voor het religieus erfgoed. Dat met ‘de jeugd’ eigenlijk mensen onder de 40 werden bedoeld tijdens het symposium, zegt eigenlijk al genoeg. Het is natuurlijk niet verwonderlijk, want de burgers die het eerst in het geweer komen om hun kerk te redden zijn degenen van gevorderder leeftijd.

Echter, er zijn ook genoeg tieners, twintigers en dertigers die goede ideeën hebben over de omgang met ‘hun’ erfgoed in de 21e eeuw. Daarnaast is het ook opvallend dat de professionals die zich momenteel bezighouden met religieus erfgoed zich overwegend in een ouder segment bevinden. Ook hier pleit ik ervoor om gebruik te maken van de creativiteit, bevlogenheid én doelgerichtheid van de jeugd. Immers, als we de kerken (en kloosters!) van heden ten dage willen veiligstellen voor de dag van morgen, dan moeten de mensen die morgen leven ook een rol spelen in het behoud en de herbestemming ervan. Dát is duurzaamheid.

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

We hebben zorg genomen om alle rechthebbenden voor hier gereproduceerde foto's te traceren, soms evenwel zonder succes. Iemand die in dit opzicht meent rechten te hebben wordt vriendelijk verzocht om contact op te nemen met de redactie van de Erfgoedstem.