Erfgoed voor bewoners en bezoekers beleefbaar maken – dat is waar de provincie Zuid-Holland hard aan werkt. En met succes. Met behulp van zogeheten erfgoedlijnen wordt de bijzondere geschiedenis en het erfgoed van de provincie toegankelijk gemaakt voor een breed publiek. De Erfgoedstem ging in gesprek over deze unieke aanpak met Hanneke Nuijten, beleidsadviseur cultureel erfgoed en projectleider van de erfgoedlijn Landgoederenzone bij de provincie Zuid-Holland. Ze vertelt hoe de erfgoedlijnen zijn ontstaan, welke bijzondere initiatieven ze voortbrengen, en hoe zij inspelen op de uitdagingen van vandaag.
Ontstaan van de erfgoedlijnen
In 2012 introduceerde de provincie Zuid-Holland de erfgoedlijnensystematiek om eerdere initiatieven rondom erfgoed, zoals de thematische jaren, te vervangen. Hoewel deze themajaren succesvol waren, bleken de effecten vaak van korte duur omdat netwerken en initiatieven na verloop van tijd verslapten. “We merkten dat projecten meer tijd nodig hebben om echt een blijvend effect te hebben,” legt Hanneke uit. “Daarnaast wilden we ook meer participatie vanuit de gemeenschap: ideeën afkomstig van de mensen voor wie we het doen.”
Er werden zeven erfgoedlijnen opgezet, elk met een eigen historisch thema en geografische zone: de Atlantikwall, de Landgoederenzone, de Neder-Germaanse Limes, de Trekvaarten, de Waterdriehoek (Biesbosch, Kinderdijk, Dordrecht), de Oude Hollandse Waterlinie en Historisch Haringvliet.
Een belangrijk kenmerk van de erfgoedlijnen zijn de zogenaamde erfgoedtafels, netwerken van diverse partijen zoals gemeenten, historische verenigingen, architecten en eigenaren van erfgoedlocaties. “Iedereen die wil bijdragen aan een erfgoedlijn, kan zich aansluiten bij een erfgoedtafel,” vertelt Hanneke. “Dat zorgt ervoor dat verschillende perspectieven samenkomen.”
De erfgoedlijnen zijn daarmee een voorbeeld van een participatieve aanpak in lijn met het Verdrag van Faro, dat de samenleving en hún relatie met erfgoed centraal stelt. “Dat is, denk ik, wel een van de grootste krachten van de systematiek: men gaat er écht voor en gunt elkaar ook.”
Erfgoed tot leven gewekt
Met behulp van een subsidieregeling vanuit de provincie kunnen de erfgoedlijnen projecten realiseren die bijdragen aan de beleefbaarheid van deze gebieden. Hanneke beschrijft het als een veelzijdige aanpak: “Of het nu gaat om de restauratie van een monument, de aanleg van een bruggetje of het maken van een informatief filmpje – zolang het bijdraagt aan de beleving en toegankelijkheid van het erfgoed, komen goede voorstellen in aanmerking voor subsidie.”
Inmiddels worden met de erfgoedlijnen jaarlijks gemiddeld zo’n zeventig projectvoorstellen ondersteund. “Als je dat optelt over de afgelopen twaalf jaar, dan is er al behoorlijk wat bereikt,” aldus Hanneke. Een van de meest succesvolle voorbeelden binnen de erfgoedlijn Landgoederenzone, waar Hanneke projectleider van is, is Buitenplaats Ockenburgh, wat door een groep van vrijwilligers is getransformeerd van een vervallen locatie naar een bruisende plek. De inmiddels meer dan honderd vrijwilligers zetten zich in om deze historische locatie te behouden en toegankelijk te maken. Het harde werk bij Ockenburgh werd afgelopen jaar zelfs erkend met een Europa Nostra Award, een prestigieuze Europese erfgoedprijs.
Een ander inspirerend voorbeeld binnen de Landgoederenzone is het project van Stichting Monument en Verhaal, waarin persoonlijke verhalen van vroegere bewoners en medewerkers worden verteld. “Via oral history komen de verhalen van bewoners van buitenplaatsen, maar ook van tuinmannen en huishoudsters, tot leven. Het mooie is dat deze verhalen vervolgens op de locaties zelf worden verteld door vrijwilligers, die speciaal worden getraind door een verhalenvertelster om deze verhalen op een levendige manier over te brengen.” Zo brengen de vrijwilligers het verleden tot leven en krijgt het erfgoed een persoonlijke dimensie.
Een nieuw decennium, nieuwe vragen
De erfgoedlijnen staan voor enkele grote uitdagingen. Ruim tien jaar na de start is de provincie bezig met een herijking van de erfgoedlijnen, mede op verzoek van Provinciale Staten. Hanneke: “De vraag is nu vooral hoe we omgaan met nieuwe maatschappelijke thema’s. Denk aan klimaatadaptatie, energietransitie, woningbouw en biodiversiteit. Dat zijn vraagstukken die tien jaar geleden nauwelijks speelden maar nu dringende aandacht vragen.”
Voor de erfgoedlijn Landgoederenzone komt dit onder meer neer op het toekomstbestendig maken van buitenplaatsen. Zo moeten ook zij verduurzamen en verdienmodellen vinden. “Een landgoed kan bijvoorbeeld willen onderzoeken of het een bescheiden zonneweide kan aanleggen of de biodiversiteit kan versterken, met behoud van de cultuurhistorische waarden,” legt ze uit.
Ook op sociaal-maatschappelijk vlak zijn er nieuwe thema’s waar rekening mee gehouden moet worden, zoals diversiteit en inclusiviteit, en voor buitenplaatsen ook de koloniale geschiedenis. “Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de geschiedenis van alle bevolkingsgroepen wordt meegenomen in het verhaal? Maar we kijken ook naar hoe erfgoed voor iedereen fysiek toegankelijk kan worden gemaakt.” Zo werkt Kasteel Duivenvoorde samen met Changing Places om een speciaal ontworpen verschoonplaats voor mensen met een zware handicap te maken op deze historische locatie. “Op die manier kunnen ook minder mobiele bezoekers in de landgoederenzone op stap en genieten van het erfgoed.”
De erfgoedtafel van de Landgoederenzone heeft deze nieuwe thema’s recent vastgelegd in een koersdocument, wat onder andere gaat leiden tot aangepaste beoordelingscriteria voor de projectvoorstellen die worden ingediend.
Tenslotte zijn ook de erfgoedlijnen zelf opnieuw onder de loep genomen. Zo is recent besloten door Gedeputeerde Staten dat de erfgoedlijn Trekvaarten wordt uitgebreid met de trekvaarten langs Gouda en Alphen aan de Rijn en dat de erfgoedlijn Waterdriehoek wordt omgevormd tot de erfgoedlijn Maritieme Industrie (van Gorinchem tot Hoek van Holland).
Een uniek instrument
Met de erfgoedlijnen lijkt de provincie Zuid-Holland een uniek instrument in handen te hebben om haar rijke culturele en historische landschap te beschermen en beleefbaar te maken, zowel voor de huidige als voor toekomstige generaties. Het geheim achter het succes volgens Hanneke? “Dat het écht vanuit de mensen zelf komt en dat iedereen zich daar gezamenlijk voor wil inspannen. Daarmee kunnen de mooiste dingen tot stand komen.”