Boven de stad Groningen doemt een 56 meter hoge toren op. Deze toren was vroeger bestemd voor de watervoorziening van Groningen, maar onderging in 2023 een uitgebreide gedaantewisseling. Het indrukwekkende gebouw huisvest nu twaalf hotelappartementen, een koffiebar, werkplekken en een expositieruimte. De herbestemming van Hotel Watertoren West laat zien dat het mogelijk is om het unieke uiterlijk van een gebouw te behouden en het tegelijk een nieuwe maatschappelijke functie te geven. De watertoren won daarmee ook de Watertorenprijs 2023, dankzij de succesvolle herbestemming. Julian Hendriks, manager van Hotel Watertoren West, vertelt over het herbestemmingsproces en de uitdagingen die erbij kwamen kijken.
Watertorens zijn bedoeld om steden van water te voorzien en de waterdruk te vergroten. Vanaf de bouw in 1912 had Watertoren West deze functie voor de stad Groningen. De toren is ontworpen door stadsarchitect Mulock Houwer en kon, dankzij de toevoeging van een tweede reservoir in 1925, ongeveer 1,7 miljoen liter water vasthouden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de toren ook nog een andere functie: het veranderde in een wachttoren voor Duitse soldaten. “Vanuit de toren hadden ze heel mooi zicht op de hele stad en eventuele aanvallen van de vijand,” vertelt Julian. Tijdens de bevrijding in 1945 vielen de Canadezen Groningen binnen, waarbij de toren het middelpunt was van schietgevechten. “Een van de schoten raakte het onderste reservoir waardoor er al wat water uit liep, maar een volgend tankschot raakte het bovenste reservoir, waardoor al het water eruit stroomde en de Duitsers letterlijk en figuurlijk uit de toren spoelden. De kogelgaten zitten nog steeds in de muren van de toren.”
In 2013 verloor de watertoren zijn oorspronkelijke functie en kwam het gebouw leeg te staan. Nadat een herbestemmingsplan voor twaalf woonappartementen werd opgemaakt, kocht de Calculus Groep de toren in 2019 van de voormalige eigenaar. Calculus Groep, waar Julian nu ruim drie jaar werkt, is een projectontwikkelaar gespecialiseerd in renovatie en transformatie van monumentaal vastgoed.
Van woning tot hotel
Het oorspronkelijke plan om twaalf appartementen en een restaurant in de watertoren te huisvesten stuitte op veel bezwaar van omwonenden. “Er zijn meerdere rechtszaken aangespannen en bezwaren aangetekend vanwege de verwachtte parkeerdruk en overlast voor de buurt. Uiteindelijk werden al deze bezwaren van tafel geveegd en kon het herbestemmingsproces beginnen.”
Architect PDB Design is vanaf het begin betrokken bij de plannen en verantwoordelijk voor het ontwerp van de transformatie, die in 2020 van start ging. Boven in de toren zijn nieuwe raampartijen geplaatst en dankzij een nieuw glazen dak kan men op de bovenste verdieping de constructie van de watertoren zien.
Zoals het vaak gaat bij het herbestemmen van een monument ging het proces niet zonder slag of stoot. “Na lang wikken en wegen en samen overleggen met verschillende partijenzagen ze de meerwaarde van onze plannen wel in. En het hielp mee dat we al eerder monumentaal vastgoed in Groningen nieuw leven in hebben geblazen, zonder dat het ten koste ging van de authentieke kenmerken van het gebouw.”
Uiteindelijk is er tijdens de verbouwing een nieuwe vergunning aangevraagd voor ingebruikname als hotel. “Toen wij de watertoren in bezit kregen zijn we eigenlijk gelijk begonnen met het reeds vergunde plan aan te passen. Wij zagen niet zoveel in een restaurant bovenin, maar wilde wel graag een publieke functie waarborgen. De bestemming “hotel” leek ons dan ook heel gepast want op deze manier kan iedereen naar binnen, in plaats van alleen 12 bewoners.” Ook hierop kwamen weer bezwaren binnen van omwonenden. “Na veel bezwaar hebben we van de gemeente Groningen toch toestemming gekregen voor deze vergunning,” legt Julian uit.
Maar ook vanuit de nabije omgeving kwam veel tegengeluid. Door veel gesprekken te voeren en transparant te blijven gedurende het hele proces, werd de toon gemoedelijker. “We hebben de bezwaarmakers uitgenodigd om de plannen voor te leggen. Het kan nogal hard overkomen als je het zwart op wit leest, maar het is belangrijk om de gedachte erachter te vertellen en duidelijk te maken wat onze intenties zijn.”
Omvangrijke herbestemming
Transparant zijn en in gesprek gaan met betrokkenen was volgens Julian dan ook een van de belangrijkste lessen van de herbestemming. Alhoewel Calculus Groep al vaker monumenten heeft herbestemd, was de watertoren een project van een andere omvang. “Je gaat met dit project 56 meter de lucht in en er zit een monumentale tuin aan, waar ook weer verschillende eisen en belangen bij komen kijken. Deze herbestemming heeft een grote impact op de omgeving, waardoor nauw contact met stakeholders, omwonenden en andere betrokken organisaties nog belangrijker was.”
Ondanks het langdurige en moeizame proces, kijkt Julian tevreden terug: “Het is ontzettend bevredigend om na dit hele proces de deuren te openen en de reacties te horen van de gemeente en omwonenden. Het stukje maatschappelijk belang, cultuur en alles wat we hebben neergezet komt tot leven in de watertoren.”