Veel geleerd van clusteraanpakken verduurzaming monumenten 

Professorenbuurt in Hilversum  
Een bijdrage vanuit Routekaart Duurzaam Erfgoed

Voorafgaand aan de partnermiddag van de Routekaart Duurzaam Erfgoed op 17 juni jongstleden zijn veel deelnemers van de door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) opgetuigde pilot bij elkaar gekomen om kennis en ervaringen uit te wisselen van elk van de pilots clusteraanpak verduurzaming monumenten. De gemeenten Westerveld, Staphorst, Hilversum, Haarlem en Dordrecht waren allen vertegenwoordigd. Hetzij door de lokale erfgoedambtenaar en/of door de betrokken monumentenwachten, DuMo-adviseurs of architectenbureaus.  

Westerveld 

Het tempo van de pilot Clusteraanpak varieerde enorm per gemeente. In Westerveld was men voorafgaande aan de RCE-pilot al bezig met een collectief verduurzaming monumenten Westerveld, waarbij de collectiviteit voornamelijk zat in gezamenlijke informatiebijeenkomsten. De betrokken monumenten waren dusdanig gevarieerd, qua bezit, qua gebruik en qua uiterlijk dat de collectiviteit qua interesse in verduurzamen en het organiseren van informatiebijeenkomsten vooralsnog het hoogst haalbare is. De conclusie na een onderzoek binnen het collectief was dat 1/3e al veel had gedaan. Van de resterende 2/3e wil 75% verder. 1/3e heeft aangegeven te willen kijken naar een vorm van collectief (ook richting en in uitvoering), bijvoorbeeld gezamenlijk inkopen. 

Dordrecht 

In Dordrecht is men met informatieavonden gestart per thema (glas, isolatie, installatie). Tijdens één van de informatieavonden kwam de vraag van één specifiek architectonisch cluster (1860 – 1878, voormalige duplexwoningen) of ze konden meedoen aan deze pilot. Inmiddels is het maatwerkadvies voor vijf representatieve woningen bijna gereed. En wordt er gewerkt aan afstemming met de gemeente voor accordering en versnelde procedures. De collectieve kansen liggen vooral bij glas (uniforme profielen/detaillering). Installaties en isolatie blijven in dit geval maatwerk per woning.  

Haarlem 

Ook in Haarlem bleek de insteek van architectonische clusters succesvol. Inmiddels ligt er een duurzaam Meerjaren Onderhouds Plan (MJOP) voor Tuinwijk Zuid en Huis ter Cleeff. Er zijn criteria opgesteld waarbij bepaalde maatregelen die niet langs de commissie hoeven, wat kosten (leges) en tijd bespaart. De MJOP rapporten worden opgenomen in gemeentelijke bouwdossiers, zodat ze vindbaar zijn bij eigenaarswissel. 

Hilversum 

In Hilversum had de gemeente haar oog laten vallen op woningen in de Professorenbuurt (ca. 100 particuliere woningen). De bewoners zijn in een informatiebijeenkomst gepolst voor de clusteraanpak. Met name nieuwe bewoners in de buurt hadden verduurzamingswensen. Na huisbezoeken door Monumentenwacht en architectenbureau is het eindresultaat een Handboek Verduurzamen voor de Professorenbuurt en waarin maatregelen staan uitgewerkt die in aanmerking komen voor een Algemeen Positief Advies. Het handboek is een soort catalogus met standaarddetails en tekeningen om de kwaliteit van aanvragen te verhogen en vergunningverlening te versnellen. 

Staphorst 

Het traject in Staphorst is nog in de opstartfase om uiteenlopende redenen. Op basis van de lessen uit de gemeente Westerveld ligt de focus van de pilot op het “Staphorster type” boerderij. Men gaat uit van inzet van keukentafelgesprekken om toe te werken naar een catalogus, gebruikmakend van de lessen uit Westerveld. 

Algemene pijnpunten 

Tijdens de kennisuitwisseling op 17 juni kwamen diverse aandachtspunten naar voren: 
Eigenaren van monumenten stellen al snel de vraag wat verduurzaming hen concreet oplevert en wie geen antwoord krijgt, haakt af of profiteert vrijblijvend mee zonder zelf stappen te zetten. Gratis adviesrapporten belanden daardoor regelmatig in de la bij gebrek aan nazorg of actieve prikkel. Leges worden ervaren als onrechtvaardig: waarom betalen voor een vergunning als je juist een maatschappelijk doel dient? Tegenstrijdige signalen vanuit verschillende gemeentelijke afdelingen versterken de verwarring, net als het hardnekkige beeld dat monumentenzorg een hindermacht is waar niets mag. Daar bovenop kampen oudere panden vaak met verborgen technische problemen — vocht, funderingszorgen, eerder verwijderde portalen — die de haalbaarheid van verduurzaming verder bemoeilijken. 

Aanbevelingen voor een clusteraanpak 

Maar naast pijnpunten waren er uiteraard ook aanbevelingen voor partijen die aan de slag willen met een clusteraanpak om het verduurzamen van monumenten te versnellen: 

  • Standaardisatie en Catalogus: Ontwikkel een catalogus met standaarddetails en tekeningen. Als eigenaren conform deze richtlijnen indienen, moet een vergunning vrijwel zeker zijn. Dit verlaagt de drempel voor tekenwerk en kosten. 
  • Sneltoetscriteria: Stel criteria op waarbij bepaalde maatregelen niet langs de commissie hoeven. Dit versnelt het proces en verlaagt de legeskosten. 
  • Actieve nazorg en activering: Lever niet alleen een technisch rapport op, maar zorg voor een “vriendelijke” samenvatting en een actief nazorgplan (bijv. telefonische opvolging, reminders). 
  • Combinatie van expertise: De samenwerking tussen de Monumentenwacht (inspectie) en een architectenbureau (uitwerking) is een bewezen succesformule die betere resultaten oplevert dan afzonderlijke inzet. 
  • Governance en Dossiervorming: Sla rapporten en adviezen op in gemeentelijke bouwdossiers (zoals PowerBrowser). Zo blijft de informatie behouden bij eigenaarswissel en is deze breed vindbaar voor verschillende gemeentelijke afdelingen. 
  • Financiële prikkels: Overweeg gemeentelijke co-financiering (bijv. het dekken van de resterende 25% van de kosten) om de drempel voor eigenaren weg te nemen. 
  • Duidelijke klantreis: Communiceer een heldere route voor de eigenaar. Gebruik thema-avonden om verwachtingen te managen en voorkom dat eigenaren verdwalen in een “labyrint” van regels. 
  • Selectie aan de poort: Richt je op gemotiveerde eigenaren die daadwerkelijk willen handelen. Gebruik een structuur met een hoofdaanvrager en sub-aanvragers om commitment te borgen. 

 Er is vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een nieuw ontzorgingsprogramma verduurzaming (rijks)monumenten in de maak. Binnen dit nieuwe programma is er ruimte voor de clusteraanpak en om verduurzaming van monumenten clustergewijs aan te pakken. Zodra de regeling open gaat lees je er in de Erfgoedstem meer over.