In Nederland heeft ongeveer één op de zes rijksmonumenten een woonbestemming. Een groot gedeelte daarvan is in particulier bezit. Als eigenaar van een monument draag je een grote verantwoordelijkheid voor het behoud van de Nederlandse geschiedenis. Wil je iets repareren, renoveren of verduurzamen? Dan krijg je te maken met bepaalde wetten en regels.
Een huis dat ademt
Carolien en Wouter zijn sinds 2004 eigenaren en bewoners van een huis uit 1492. Een ruim pand vol kruip-door-sluip-door ruimtes, houten balken, open haarden en ornamenten. Of zoals Carolien het zelf omschrijft: “Een huis dat ademt” Achttien jaar geleden ging het stel op huizenjacht. Niet per se naar een monument, maar wel naar een pand met karakter. Wouter: “Ik heb altijd in historische panden gewoond en voel me daarin ook echt thuis. Ik vind de sfeer in dit soort huizen fantastisch.” Ze kochten een opknappertje: een totaal verwaarloosde woning waar dertig jaar niets aan gedaan was. Pas na ruim een jaar te hebben verbouwd, kon er verhuisd worden.
Eerste hulp bij instandhoudingsplicht
Sindsdien zijn Carolien en Wouter altijd bezig met het onderhouden van hun huis. “Je hebt als bewoner van een monument namelijk een instandhoudingsplicht. Wij hebben een abonnement bij de Monumentenwacht, die inspecties uitvoeren en advies geven over wat er moet gebeuren. Wat je uiteindelijk aanpakt, is aan de bewoner zelf.”
Naast de Monumentenwacht, zijn er verschillende organisaties die monumenteigenaren helpen met financiële steun, advies en kennisdeling. Bijvoorbeeld Monumenten.nl, initiatief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Nationaal Restauratiefonds. Monumenteigenaren en specialisten delen op deze site hun ervaringen met het restaureren, onderhouden en verduurzamen van monumenten. Zo is er een Specialistenwijzer met bedrijven die zich richten op monumentaal onderhoud. Wouter en Carolien herkennen dit: “Je kunt niet zomaar iedere glaszetter of timmerman vragen. Je hebt echt specialisten nodig die met dit soort panden overweg kunnen. En die zijn er niet zoveel.”
‘Je moet de geschiedenis van een huis terug kunnen lezen’
Naast het inschakelen van experts, is het handig om als eigenaar je eigen monument goed te kennen. Wouter: “In ons huis is per verdieping bepaald welke onderdelen een hoge monumentale waarde hebben. Bijvoorbeeld de houten inbouwkasten en de trappenhuizen. Die moeten behouden blijven. Andere onderdelen hebben een lagere monumentale waarde, daarin ben je wat vrijer om aanpassingen te doen. Over het algemeen geldt: je moet de geschiedenis van een huis terug kunnen lezen.” Carolien vult aan: “Als we iets verbouwen of aanpassen, vinden we vaak iets van vroeger. Bijvoorbeeld huishoudboekjes uit 1900 of oud behang. Of oude vorken of witte pijpenkopjes. We hopen nog altijd een verborgen kamer of een pot met geld te vinden.”
De spanning tussen duurzaamheid en een monument
Ook bij Wouter en Carolien is het verduurzamen van hun huis een onderwerp dat speelt. Iets wat bij een monument net wat ingewikkelder ligt. Wouter: “Voor het plaatsen van zonnepanelen aan de voorkant van het huis heb je een vergunning nodig, omdat dat het aanzicht aantast.” De komende maanden worden in het huis alle ramen van enkel glas vervangen door dubbel glas. Een project met een behoorlijke voorbereidingstijd: “We moesten hiervoor eerst aankloppen bij de gemeente, die toezicht heeft op de rijksmonumenten in de stad. Met hen zijn we om tafel gegaan om te kijken wat mocht,” aldus Wouter. Carolien: “De ramen bestaan uit allemaal kleine ruiten. We hadden het plan om grote glazen met plakroedes te plaatsen. Cosmetisch lijkt het exact op het oorspronkelijke raam. Maar dat mocht helaas niet. Nu moeten we toch allemaal kleine ruiten plaatsen, een kostbaardere oplossing. De spanning tussen duurzaamheid en monument, die is er altijd.”
Een monument daagt uit om creatief te zijn
Het is de grootste uitdaging van wonen in een monument: het eeuwige onderhoud en de intensiteit ervan. Wouter: “Je hebt te maken met specifieke formaten en materialen. Dus je schildert niet “even” iets. En als je voor klaar bent, kun je achter weer beginnen met schilderen.” Toch weegt het niet op tegen de voordelen. Carolien: “Je hoort vaak van mensen: Oh woon je in een monument, dan mag je toch niets – Maar dat vinden wij juist leuk. Het daagt je uit om creatief te zijn en met de beperkingen te leven. We voelen ons ook een beetje te gast in het huis, het staat er al zo lang. Onze aanpassingen staan in een lange rij veranderingen door de jaren heen.”
Foto’s: uit het archief van Wouter en Carolien