Op het terrein van de voormalige ENCI-cementfabriek in Maastricht is een historische stap gezet: vijf gebouwen zijn aangewezen als rijksmonument en achttien als gemeentelijk monument. Het gaat om de grootste monumententoekenning in Nederland van de afgelopen tien jaar. De erkenning onderstreept het unieke cultuurhistorische belang van het terrein, dat nu een nieuwe toekomst tegemoet gaat met ruimte voor wonen, werken en cultuur.
Erfgoed als fundament voor herontwikkeling
Tijdens een officiële ceremonie overhandigde Susan Lammers, algemeen directeur van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), het eerste monumentenschildje aan eigenaar Harry van der Hoorn. Volgens Lammers staat het ENCI-terrein symbool voor de industriële wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog. Ze benadrukt dat deze erkenning niet alleen erfgoedwaarde bevestigt, maar ook het begin markeert van een duurzame herontwikkeling.
Harry van der Hoorn gaf aan het karakter van het terrein te willen behouden: “Het oorspronkelijke ‘rauwe’ karakter moet zichtbaar blijven als inspiratiebron voor nieuwe functies op het gebied van wonen, werken, leven, recreatie, innovatie en onderwijs.”
Monumentenplan redt iconische gebouwen van sloop
Wethouder Frans Bastiaens noemt de toekenning een mijlpaal voor Maastricht als tweede cultuurstad van Nederland. “Ons erfgoed vormt onze identiteit én toekomst,” aldus Bastiaens. Opmerkelijk is dat een toekomstvisie uit 2010 nog stelde dat het Oven 8-complex – een derde van het terrein – gesloopt moest worden. Dankzij de inzet van onder meer de Rijksbouwmeester, de Commissie Herbestemming Monumenten en erfgoedorganisatie Bond Heemschut, werd het belang van behoud erkend. De bescherming kwam tot stand door intensieve samenwerking tussen overheden, erfgoedorganisaties en de eigenaar.
Slakhal wordt cultureel hart van de ENCI
Een van de gemeentelijke monumenten, de Slakhal, speelt een centrale rol in de plannen. De hal, waar vroeger hoogovenslak werd gedroogd, moet uitgroeien tot cultureel trefpunt. De plek is geschikt voor een ENCI Museum en biedt ruimte aan kleinschalige programmering en culturele instellingen. Er lopen gesprekken met het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg (SHCL) over mogelijke vestiging in het pand. Ivan Roos van het ontwikkelteam ziet de Slakhal als een plek voor experiment, talentontwikkeling en cultuur die past bij het bijzondere karakter van het terrein.
Grondstoffenhal: rijksmonument en nieuwe toegangspoort
De 340 meter lange Grondstoffenhal is nu officieel rijksmonument. Deze hal, inclusief transportbanden en kraaninstallaties op de Maaskade, werd vroeger gebruikt voor opslag van cementgrondstoffen. Een deel van het gebouw wordt de entree van het ENCI-terrein en daarmee een toegang tot het voorheen afgesloten gebied. De hal biedt ook ruimte voor culturele activiteiten, woningen en bedrijven.
Oven 8 en duurzame toekomst via ENCI Energie Hub
Ook het iconische Oven 8-complex is aangewezen als rijksmonument. Dit onderdeel van het terrein krijgt een centrale rol in de zogenoemde ENCI Energie Hub. Hier wordt gewerkt aan een klimaatbestendig terrein met hergebruik van water uit de groeve, waterkracht, zonne-energie en eventueel biogas uit biomassa. Open wateropslagplaatsen vangen regenwater op en voorkomen overbelasting van het riool. De energievoorziening is gericht op circulariteit en duurzaamheid, waarbij ook de monumentale Klinkerhal een rol gaat spelen.
Krachtige samenwerking als sleutel tot succes
De toekenning van zowel rijks- als gemeentelijke monumenten op dezelfde dag benadrukt de intensieve samenwerking tussen gemeente Maastricht, provincie Limburg, het Rijk en de eigenaar van het terrein. Deze samenwerking is essentieel voor het behoud van industrieel erfgoed en de duurzame herontwikkeling van een van de meest karaktervolle gebieden van Maastricht.