Op donderdag 19 november 2026 worden twee monumentale kerken in de provincie Groningen officieel overgedragen aan Groninger Kerken. Het gaat om de Petruskerk in Leens en de kerk van Farmsum, inclusief de bijbehorende torens en (voormalige) kerkhoven. Met de overdrachten krijgen beide historische kerkgebouwen een nieuwe toekomst onder de zorg van de erfgoedorganisatie.
Petruskerk in Leens
De Petruskerk in Leens kent een geschiedenis die teruggaat tot omstreeks 1100. Het gebouw staat op het hoogste punt van de wierde en vormt al meer dan negen eeuwen een herkenbaar middelpunt van het dorp. Die lange geschiedenis is nog altijd zichtbaar in de bijzondere combinatie van tufsteen en baksteen, de romaanse vensters en de indrukwekkende stenen gewelven.
Het oorspronkelijke schip werd rond 1100 gebouwd. Ongeveer een eeuw later volgde een uitbreiding met een dwarsschip en een halfrond koor. De huidige toren dateert uit 1863 en verving een oudere toren uit de dertiende eeuw. Binnen bevinden zich onder meer een zeventiende-eeuwse preekstoel, historische herenbanken, bijzondere grafzerken en de grafkelder van het geslacht Van Starkenborgh. Samen vertellen ze het verhaal van de kerk en de mensen die hier door de eeuwen heen samenkwamen.
Een bijzondere muzikale geschiedenis
Een van de grootste schatten van de Petruskerk is het monumentale Hinsz-orgel. Dit instrument werd in 1733-1734 gebouwd door de beroemde orgelbouwer Albertus Anthoni Hinsz en behoort tot het waardevolle historische orgelbezit van Groningen. Tussen 2019 en 2021 werd het orgel grondig gerestaureerd door orgelbouwer Reil uit Heerde.
De Stichting Hinszorgel Leens speelt een belangrijke rol bij het gebruik en de promotie van het orgel en bij de organisatie van concerten. Samen met het koororgel en de twee historische kabinetorgels van de Stichting Hinszorgel Leens vormt het Hinsz-orgel een bijzondere orgelcollectie. Deze collectie maakt de Petruskerk tot een geliefde bestemming voor muziekliefhebbers.
Kerk open
De kerk van Leens heeft naast haar historische betekenis ook een belangrijke maatschappelijke en culturele functie. Het gebouw wordt gebruikt voor kerkdiensten, concerten, rouw- en trouwdiensten en ontvangt bezoekers die de bijzondere architectuur en het interieur willen bewonderen. Groninger Kerken wil deze veelzijdige functie graag behouden en waar mogelijk verder ontwikkelen. Daarbij is de betrokkenheid van inwoners en vrijwilligers onmisbaar. Het is de bedoeling dat een plaatselijke commissie zich gaat inzetten voor de openstelling en het organiseren van activiteiten in de kerk. Samen met lokale betrokkenen en bestaande organisaties, waaronder de Stichting Hinszorgel Leens, wil Groninger Kerken ervoor zorgen dat de kerk toegankelijk blijft en haar betekenis voor het dorp behoudt. Zo begint voor dit eeuwenoude monument een nieuw hoofdstuk, waarin behoud en gebruik hand in hand gaan.
Kerk van Farmsum
De oude toren van Farmsum stond ooit zo scheef dat hij een Gronings gezegde opleverde: ‘Zo schaif as toorn van Faarmsom’. In 1857 werd de oude toren vervangen door een nieuwe, naast de toenmalige middeleeuwse kerk. Het huidige kerkgebouw volgde in 1870. Zowel de kerk als de toren zijn aangewezen als rijksmonument. Wie tegenwoordig omhoogkijkt, ziet op de torenspits een opvallende verschijning: een vergulde zeemeerman met een kroon en een zwaard. Ook de toren zelf heeft een bewogen geschiedenis. Nadat de bliksem in 1928 brand veroorzaakte, moest het bovenste deel opnieuw worden opgebouwd.
Dat de geschiedenis van Farmsum veel verder teruggaat dan het huidige kerkgebouw, bleek tijdens restauratiewerkzaamheden in 2012 en 2013. Toen de vloer werd verwijderd, kwam op zo’n zeventig centimeter diepte de vloer van de middeleeuwse voorganger tevoorschijn. Daarbij werden 32 grafzerken ontdekt, waaronder die van Unico II Ripperda uit 1474. De zerken zijn gerestaureerd en hebben een zichtbare plek gekregen in het koor en langs de kerkwanden. Ook het negentiende-eeuwse Lohman-orgel heeft een bijzondere geschiedenis: het stond al in de vorige kerk. Rondom het gebouw herinneren oude grafstenen, bomen en slingerende paden aan de vele generaties die hier hun sporen hebben achtergelaten.
De overdracht is meer dan een verandering van eigenaar. Voor de Protestantse Gemeente Delfzijl betekent het afscheid nemen van een plek die lange tijd verbonden was met het kerkelijk leven. Tegelijkertijd biedt de overdracht de mogelijkheid om de kerk, de toren en het voormalige kerkhof ook voor toekomstige generaties te behouden.


Nieuwe toekomst voor beide kerken
Met de overdrachten wil Groninger Kerken ervoor zorgen dat beide monumenten behouden blijven en toegankelijk zijn voor toekomstige generaties. Daarbij speelt de betrokkenheid van inwoners en vrijwilligers een belangrijke rol. Voor zowel Leens als Farmsum is het de bedoeling een plaatselijke commissie samen te stellen die zich inzet voor de openstelling en het organiseren van activiteiten.
Groninger Kerken zet zich in voor het duurzaam behoud en gebruik van religieus erfgoed in stad en provincie Groningen. Het bijzondere rijksmonumentale bezit van de stichting omvat meer dan 100 kerken, maar ook synagogen, kerkhoven, pastorieën en torens. Door instandhouding, openstelling, doorbestemming en educatie wordt er gewerkt aan een toekomst waarin geschiedenis en vernieuwing elkaar versterken. Samen met ruim 650 vrijwilligers en dankzij de steun van 6.000 donateurs.

