Erfgoed kan heel wat los maken. De discussie over de monumentenstatus van molen Windlust in Burum toont deze emotie in alle hevigheid. Zonder de gedrevenheid van de stichting die de molen bezit en heeft laten herbouwen en het enthousiasme van het dorp was de molen niet herbouwd. Aan de andere kant zijn er honderden monumenten – ook molens – waar bijna niemand interesse in heeft, die echter historisch zeer waardevol zijn. Monumentenzorg is ervoor om te zorgen dat historisch waardevolle objecten, ook die waar bijna niemand naar omkijkt, in stand blijven voor de toekomst. Zonder bescherming en financiële steun van overheidswege zou het generaties overschrijdende proces van monumentenzorg een bijna onbegonnen zaak zijn. Monumentenzorgers hebben ook de taak om de bijzondere en onvervangbare waarde van erfgoed te duiden.
Voor de catastrofale brand in 2012 was Windlust een historisch uitzonderlijk gave en waardevolle molen. Ik heb meerdere keren de oude molen bezocht. Ik was zeer onder de indruk van de geschiedenis dat het moleninterieur aan zich liet aflezen. Windlust was uniek door de combinatie van historische inscripties, historische bouwsporen en ook latere onderdelen als oude elektrische werktuigen waarmee het vroegere maalbedrijf de laatste decennia heeft gefunctioneerd. We zijn via de beelden van de brand allen getuigen van het feit dat deze eigenschappen in enkele ogenblikken onomkeerbaar zijn vernietigd.
Ook al is de nieuwe molen qua maatvoering een kopie van de oude geworden, de voornoemde onvervangbare bouwsporen en historische details zijn niet repliceerbaar. Ook als de nieuwe molen 100 jaar oud is, zullen de historische sporen van het vroegere maalbedrijf niet zijn teruggekeerd.
De discussie over de monumentenstatus van de nieuwe molen gaat over de plaats in het landschap, het kunnen functioneren als werktuig en de betekenis voor de huidige samenleving. De nieuwe molen draagt juist deze waarden nog meer dan de oude. Door de enorme betrokkenheid van het dorp en vele anderen is Windlust na de brand nog meer een icoon voor hen geworden. Echter, moet een vrijwel geheel nieuwe en repliceerbare molen daarom van rijkswege beschermd en gesubsidieerd worden? Dit terwijl het behoud van de wel historische molens een grote opgave is voor de toekomst? Er is daarbij gebrek aan geld, menskracht en inhoudelijke interesse. Maar het gaat ook over het principe: Wat is een monument?
Wanneer we weer kijken naar alle monumenten – inclusief molens – die we rijk zijn, dan moeten we constateren dat veel monumentenbezitters zouden dromen van de aandacht die Windlust nu heeft. Anders gezegd: veel historisch waardevolle gebouwen moeten het doen met heel wat minder fans. Moeten we met monumentenzorg de kant op willen van Idols? Ik stel van niet. Moeten we een molen als Windlust dan niet koesteren? Natuurlijk wel, maar wel vanuit zijn eigen waarde. De historisch onvervangbare Windlust uit 1787 is in 2012 in een oogwenk voorgoed verloren gegaan. Deze tragiek draagt de monumentenzorg, net als het leven zelf, ook in zich. Windlust heeft anno 2014 geen bescherming nodig vanuit de landelijke overheid als onvervangbaar historisch artefact, maar heeft als gemeentelijk en lokaal bouwwerk een eigen betekenis.
Ingezonden bericht Frank Terpstra