Hoe verzekerbaar is archeologisch onderzoek?

De afgelopen week kwam de archeologie weer eens groot in het nieuws. Dit keer was het niet omdat er iets heel bijzonders was gevonden. Het nieuws ging over een door brand gedupeerde winkelier uit Alkmaar die op dreigt te draaien voor de forse kosten van een verplicht archeologisch onderzoek.

Op nieuwjaarsnacht verwoestte een grote brand in het centrum van Alkmaar enkele winkelpanden in de Langestraat. De panden werden als total loss beschouwd en er werd besloten ze geheel te herbouwen. Daarbij moest er ook flink gegraven worden. De wet op de archeologische monumentenzorg bepaalt dat iemand die op een archeologisch belangrijke plek gaat graven, een archeologisch onderzoek moet laten uitvoeren en de kosten daarvan zelf moet betalen. De verstoorder betaalt, heet dat. In dit geval worden de getroffen winkeliers als initiatiefnemers voor de nieuwbouw gezien en het leek er op dat zij de rekening van 125.000 euro zouden moeten gaan betalen. “Een scheve situatie” volgens Ronald Nordemann, een van de getroffen winkeliers, “Deze wet klopt gewoon niet. Hoe kan je mij nou zien als initiatiefnemer voor deze verstoring? Niet ik, maar de brand nam het initiatief!”

Gemeente springt bij
De gemeente Alkmaar wilde het liefst dat er zo snel mogelijk doorgegaan kon worden met de bouw en besloot de eigen gemeentelijk archeoloog in te zetten bij de opgraving. Via een woordvoerder laat de gemeente weten dat ze niet willen ingaan op de vraag wie de verstoorder is: “Dat is een zaak van de verzekeraar en de winkeliers. Wat wij willen is dat er zo snel mogelijk gebouwd wordt. Daarom hebben we besloten om de kosten van het archeologisch onderzoek enigszins te verlichten door onze eigen stadsarcheoloog op de locatie onderzoek te laten doen. Zo worden de kosten voor de opgraving de helft minder”.

Verzekerd tot de fundering
De winkeliers hadden bij het afsluiten van hun verzekering geen rekening gehouden met archeologie. En dus dekt de verzekering het onderzoek ook niet: “De verzekering stelt dat ze de schade vergoeden tot aan de fundering”, wat er aan de bodem moet gebeuren hoort daar niet bij. “Voor hen is dit ook nieuw, deze wet bestaat pas een paar jaar. “ Aldus Nordemann.

Simon Kadijk van monumentenverzekeraar Donatus benadrukt het unieke karakter van deze zaak: “Er zijn twee grote hoofdgroepen wat betreft verzekeringen: De verzekering van ‘Eigen Voorwerpen’ en de ´Aansprakelijkheidsverzekering´. ”Volgens Kadijk valt deze zaak daar tussenin. “Het lijkt op overmacht” zegt hij.

Archeologie
De vraag of de kosten van een verplicht archeologisch onderzoek te verzekeren zijn is ingewikkeld. In een historische binnenstad zoals die van Alkmaar, kun je verwachten dat er altijd archeologie in de bodem zit. Maar als een pand er al jaren staat ga je er niet van uit dat er snel onderzoek moet worden gedaan. De bodem wordt dan niet verstoord. Brand is een bijzonder geval, beaamt ook Kadijk: “De de verplichte opgegraving is een gevolg van de brand. Dat is van te voren eigenlijk niet te verzekeren. Je kunt niet inschatten wat de waarde is van alle kosten die er gemaakt gaan worden.”

Algemeen belang
Toch zijn er wel regelingen te bedenken voor dit soort unieke gevallen. Zo bestaat er bijvoorbeeld zoiets als de stichting Salvage die in de jaren ’80 is opgericht om snel hulp te verlenen bij brand. Zoiets zou ook kunnen worden opgericht voor archeologie om de schade te beperken. Daarnaast bestaat er bij sommige monumentenverzekering zoiets als overdekking. Dat betekent dat er aan de verzekeringspolis een bepaalde clausule wordt toegevoegd waarin bepaald wordt dat een percentage van dat bedrag wordt uitgekeerd mochten er onvoorziene kosten zijn. Volgens Kadijk zou je daarmee een deel van de kosten op kunnen vangen: “Verzeker je bijvoorbeeld een bedrag van 500.000 euro, dan kan je bepalen dat er 50.000 extra meeverzekerd wordt als overdekking”. Zo vang je een groot deel van de kosten voor archeologisch onderzoek op.

Sanering
Toch dek je daarmee nooit alle kosten. Dat heeft weer te maken met de beperkte voorspelbaarheid van archeologie: Je weet nooit wat je aantreft. Volgens Kadijk zou het daarom lastig zijn om archeologie standaard mee te verzekeren. Er bestaan wel verzekeraars die zogenaamde bodemsaneringsverzekering aanbieden, maar daar is archeologie niet bij inbegrepen. Volgens Carla Louwerens van bedrijfs- en risicoverzekeraar AON komt dat omdat archeologie niet goed is inbegrepen in het bouwproces: “Archeologen zijn geen onderaannemers die werken onder de hoofdopdrachtgever. Archeologen werken onafhankelijk van het bouwproces en daardoor zijn ze ook niet mee te verzekeren in een saneringsverzekering die aansprakelijkheid van een hoofdaannemer dekt.”

Het lijkt er dus op dat er nog niet zoiets bestaat als een archeologieverzekering. En als de gevallen zoals in Alkmaar zo zeldzaam en incidenteel blijven, zal zich dat niet zo snel voordoen, omdat er simpelweg geen vraag is. De enige oplossing voor gedupeerden is een soort van archeologiefonds waarmee het algemeen belang gedekt wordt. Volgens Kadijk is dat geen heel rare gedachte: ”Je zou bijvoorbeeld als Bond van Verzekeraars kunnen zeggen: “Het gebeurt niet zo vaak, maar het is in het algemeen belang.” De kosten voor een archeologische opgraving zouden dan verdeeld kunnen worden en onder een algemene dekking vallen.”

Biografie
Laatste Berichten

Caspar Steinebach

Caspar Steinebach (Leiden, 1984) woont in Utrecht. Hij studeerde journalistiek in Zwolle en archeologie in Amsterdam. Sinds 2013 is hij redacteur archeologie bij de Erfgoedstem. Voor TGV Teksten en Presentaties in Leiden deed hij onderzoek naar de beeldvorming van Nederlandse archeologie in de media. In 2014 richtte hij, CultureRoad op, dat zich bezig houdt met culturele producties.