BRAIN slaat alarm: “Historisch beeldmateriaal massaal offline”

Stadsgezicht Leiden, geschenk Dr. J. Kalf
Stadsgezicht Leiden, geschenk Dr. J. Kalf Beeld: RCE via Wikimedia CC BY-SA 4.0

Archiefinstellingen verwijderen steeds meer historisch beeldmateriaal van hun websites. Daarmee worden de resultaten van vele jaren digitaliseringsbeleid tenietgedaan. De branchevereniging van archiefinstellingen slaat alarm.

Erfgoed Leiden verloor onlangs een rechtszaak over het online publiceren van anonieme prentbriefkaarten uit het begin van de 20e eeuw. Vanwege deze zaak halen veel instellingen hun prentbriefkaarten en daarmee vergelijkbaar beeldmateriaal offline.

Anonieme makers
Archiefinstellingen doen veel onderzoek om rechthebbenden op te sporen en afspraken met hen te maken voordat ze afbeeldingen op internet publiceren. In het geval van oude prentbriefkaarten is meestal niet bekend wie de maker is van de foto op de kaart, maar wel wie de uitgever is. Auteursrechten van uitgeverijen vervallen na 70 jaar; auteursrechten van makers echter pas 70 jaar na de dood van de maker. Archiefinstellingen verkeerden daarom in de veronderstelling dat zij anonieme prentbriefkaarten ouder dan 70 jaar in hun beeldbanken mochten publiceren. Nu blijkt dat dat toch niet zo is.

Onmogelijke opgave
“Het wordt bijna onmogelijk om ons werk goed te blijven doen”, zegt Chantal Keijsper, de voorzitter van de Branchevereniging Archiefinstellingen in Nederland (BRAIN). “Het is de taak van archiefinstellingen om hun collecties zo laagdrempelig mogelijk beschikbaar te stellen aan het publiek. OCW en de lokale overheden vragen dat ook van ons.” De afgelopen jaren is er veel geïnvesteerd in digitalisering van archiefmateriaal en in de ontwikkeling van online beeldbanken. Het gebruik van archiefcollecties is daardoor explosief toegenomen. Die ontwikkeling dreigt nu te stagneren.

Verstrekkende gevolgen
Nu het risico op claims en boetes groter blijkt dan gedacht, worden instellingen nog voorzichtiger dan ze al waren. Erfgoed Leiden haalt voor de zekerheid ruim 100.000 foto’s offline. Het Regionaal Archief Tilburg zette al eerder 80.000 van hun 110.000 digitale foto’s ‘op zwart’. Het Noord-Hollands Archief maakte eerder deze week bekend 56.000 anonieme prentbriefkaarten van internet af te halen. Tientallen archiefinstellingen in het hele land doen hetzelfde. Bij elkaar worden er zo honderdduizenden digitale afbeeldingen aan het publieke digitale domein onttrokken.

Hoger beroep
Erfgoed Leiden heeft hoger beroep aangetekend tegen het vonnis van de kantonrechter. De zaak wordt ondersteund door de branchevereniging. “Niet alleen onze achterban, maar vooral ons publiek wordt gedupeerd door dit vonnis,” aldus voorzitter Chantal Keijsper. “Het is van het grootste belang dat dit van tafel gaat.”

  1. Een beetje doorgeslagen qua reactie van de archiefinstellingen. Miljoenen afbeeldingen van de archiefinstellingen in Nederland zijn nu geblokkeerd.

    Het betreft hier een rechtszaak aangespannen door een kleine uitgeverij die in het verleden beeldmateriaal van een fotograaf heeft opgekocht. Het zou om prentbriefkaarten gaan van na 1945, waarvan de auteur/fotograaf niet (altijd) bekend was, maar vaak wel de uitgever. Het Archief Erfgoed Leiden e.o., vooralsnog beboet met een bedrag van € 15.000,-, heeft beroep aangetekend.

    De reactie van alle archieven die hun beeldmateriaal offline hebben gesteld, is naar mijn idee volslagen belachelijk. Het is een ongegronde paniekactie. Wat dat aan gaat loopt de Auteurswet minstens 30 jaar op achter. We hebben het hier over prentbriefkaarten of ansichtkaarten. Een fotograaf verkoopt beeldmateriaal aan een uitgeverij die daar vervolgens ansichtkaarten van maakt. Los van het feit, of de uitgeverij daar de naam van de fotograaf op vermeld, moet je daar dan als ontvanger of latere koper/ontvanger ervan bewust zijn, dat er mogelijk nog auteursrechten op zouden kunnen gelden, zelfs minstens 69 jaar nadat de foto is gemaakt.

    De bewuste uitgeverij (met naam genoemd in diverse media) die dit alles heeft ingezet, slaat de plank, commercieel gezien, volledig mis. Zij wisten al eerder af van publicaties die onder zijn (gekochte) auteursrecht vielen, maar toen zij geen prijsafspraken konden maken met enig archiefinstelling omtrent een vergoeding, werd deze rechtszaak aangespannen. Die vergoeding was overigens dermate hoog, dat het archief Leiden dat niet wilde opbrengen. Over de ins en outs van de rechtszaak is veel onbekend.

    Iedereen die een Ansichtkaart van na 1945 online publiceert of heeft gepubliceerd, kan nu dus vervolgd worden.

  2. “Iedereen die een Ansichtkaart van na 1945 online publiceert of heeft gepubliceerd, kan nu dus vervolgd worden.” Zo simpel is het gelukkig niet. Het betreft hier vooralsnog slechts één uitspraak van één kantonrechter. Of deze de auteurswet correct heeft geïnterpreteerd en of de vergoeding die hij eiser heeft toegekend dan in verhouding zou zijn tot de eventuele overtreding (zo hier sprake van zou zijn), zal nog in hoger beroep getoetst worden. Hier is nog geen sprake van jurisprudentie, noch van een eenduidig handhaven van de letter van de wet.

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

We hebben zorg genomen om alle rechthebbenden voor hier gereproduceerde foto's te traceren, soms evenwel zonder succes. Iemand die in dit opzicht meent rechten te hebben wordt vriendelijk verzocht om contact op te nemen met de redactie van de Erfgoedstem.