Cultureel erfgoed is opgenomen in het ontwerpprogramma Nationale Klimaatadaptatiestrategie 2026 (NAS). Van dinsdag 9 juni tot en met maandag 20 juli 2026 kan iedereen reageren op de ontwerp-NAS en het bijbehorende milieueffectrapport (MER). De NAS en alle informatie die nodig is om een zienswijze in te dienen kun je vinden op: Nationale Klimaatadaptatiestrategie 2026. De nieuwe NAS besteedt voor het eerst uitdrukkelijk aandacht aan de gevolgen van klimaatverandering voor cultureel erfgoed.
Cultureel erfgoed relatief nieuw terrein voor klimaatadaptatiebeleid
Cultureel erfgoed is een relatief nieuw terrein voor klimaatadaptatiebeleid. Daarom zijn de risico’s en effecten nog beperkt in beeld en is meer onderzoek nodig. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) voert in opdracht van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onderzoek uit naar verschillende klimaatrisico’s voor cultureel erfgoed. Uit dit onderzoek1 blijkt dat cultureel erfgoed nu al bedreigd wordt. Dit uit zich bijvoorbeeld in de verdroging van (natte) archeologie en (vaak onzichtbare) schade aan funderingen van monumenten door fluctuerende grondwaterstanden.
Vorige Nationale Klimaataptatiestrategie uit 2016 voldeed niet meer
De vorige NAS komt uit 2016 en deze bleek na evaluatie niet meer te voldoen. Uit nieuwe informatie, zoals de klimaatrisicoanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving en de klimaatscenario’s van het KNMI, blijkt dat er meer actie nodig is om klimaatverandering te beperken en moeten we ons sneller aanpassen. In de nieuwe strategie die nu in ontwerp voorligt, staat wat er nodig is voor een klimaatbestendig Nederland; nu én in de toekomst.
De ambitie voor cultureel erfgoed
In de NAS staat de volgende ambitie voor cultureel erfgoed:
Cultureel erfgoed is toekomstbestendig en klimaatadaptief zodat:
- de Nederlandse leefomgeving voor iedereen herkenbaar en aantrekkelijk blijft in de toekomst;
- cultureel erfgoed niet verloren gaat en doorgegeven kan worden aan toekomstige generaties;
- deze kennis, net zoals het fysieke erfgoed, ingezet wordt voor
- klimaatadaptatie en andere maatschappelijke opgaven.
Adaptatiepadenkaart voor cultureel erfgoed
Een onderdeel in de ontwerp-NAS zijn de zogenaamde adaptatiepadenkaarten. Ook voor cultureel erfgoed is met inbreng vanuit het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een adaptatiepadenkaart opgesteld. Deze brengt in beeld op welke manieren aanpassen aan klimaatverandering mogelijk is. Het laat zien welke keuzemogelijkheden er zijn en hoe lang die effectief zijn.
Ons cultureel erfgoed willen we het liefst allemaal behouden; het is namelijk belangrijk voor onze identiteit. Daarom willen we het erfgoed zelf of de omgeving rondom het erfgoed zo goed mogelijk beschermen. Totdat de situatie niet langer houdbaar is en we moeten nadenken over verplaatsen of selectief behoud. De adaptatiekaart laat zien dat op een bepaald moment keuzes gemaakt moeten worden. Door dit tijdig te signaleren, kun je daarover nu al in gesprek gaan.
Er zijn zeven categorieën adaptatie-opties geïdentificeerd, waarbinnen specifieke opties kunnen bestaan:
- Aanpassen van condities
- Aanpassen van het erfgoed
- Verplaatsen van erfgoed
- Tijdelijk
- Permanent
- Selectief behouden
- Herbouwen in gedachtegoed van en creëren van een replica
- Documenteren en digitaal beleven
- Afscheid nemen en mogelijke nieuwe waarden/erfgoed
Vier pijlers om op in te zetten
Er is een doelen-inspanningennetwerk gemaakt, dat laat zien dat wordt gewerkt aan de ambitie door in te zetten op vier pijlers:
- We brengen risico’s en effecten van klimaatverandering op erfgoed beter in kaart, ook in relatie tot andere opgaven.
- We bieden de erfgoedsector meer handelingsperspectief ten aanzien van beschermings- en aanpassingsmaatregelen voor erfgoed.
- We zetten in op meer bewustzijn in de erfgoedsector en in de samenleving over risico’s en effecten van klimaatverandering.
- We zetten in op een oplossingsgerichte samenwerking tussen cultureel erfgoed en andere sectoren.
Consequenties van de aanpak
In de consequenties van de aanpak worden onder andere de volgende twee consequenties vermeld:
Het verlies van cultureel erfgoed is onomkeerbaar. Wanneer erfgoed verloren gaat, zal dit voor altijd verdwenen zijn. Het is daarom van belang om tijdig weloverwogen keuzes te maken om erfgoed toekomstbestendig en klimaatadaptief te maken.
Uit het planMER blijkt dat het meeste erfgoed tot 2050 goed beschermd kan worden. Met maatregelen zoals calamiteitenplannen, het verplaatsen van evenementen en het inrichten van nooddepots kunnen we de impact van extreme situaties beperken. Na 2050 wordt het met toenemende klimaatverandering steeds moeilijker om cultureel erfgoed te behouden, zowel direct (door de impact van droogte, hitte, neerslag, zeespiegelstijging) als indirect (als gevolg van maatregelen voor andere functies). De kosten van maatregelen om cultureel erfgoed te behouden worden steeds hoger.