Op 24 januari 2024 werd het bestemmingsplan voor Paleis Soestdijk vernietigd door de Raad van State. De plannen voor onder meer woningbouw op het voormalige marechaussee terrein konden niet meer doorgaan en de eigenaar, de Meyer-Bergman Erfgoed Groep, moet nu in samenwerking met de gemeente Baarn op zoek naar een mogelijk nieuwe kostendrager om de restauratie van het beroemde paleis mogelijk te maken. Maya Meijer-Bergmans, mede-eigenaar van Meyer-Bergman Erfgoed Groep, vertelt over het herbestemmingsproces van Paleis Soestdijk en de uitdagingen die erbij komen kijken.
De Meyer-Bergman Erfgoed Groep kwam begin 2000 voort uit een herbestemmingsproject voor de Amsterdamse Westergasfabriek. “Dat was zo’n interessante uitdaging, dat we daarmee verder zijn gegaan onder de naam Meyer-Bergman Erfgoed Groep. Zo hebben we ook buitenplaats Doornburgh onder onze hoede gehad en zijn we sinds 2017 eigenaar van Paleis Soestdijk,” legt Maya uit.
Van stadhouders tot koningen
Soestdijk werd in 1650 gebouwd als jachthuis voor burgemeester de Graeff van Amsterdam, waarna het in 1674 werd overgekocht door stadhouder Willem III. Nadat het paleis een tijd fungeerde als Franse kazerne, kwam het in handen van de koninklijke familie, als cadeau voor kroonprins Willem II voor zijn overwinning bij de Slag van Waterloo. Soestdijk veranderde dankzij de kroonprins in een echt zomerpaleis en kreeg er twee gloednieuwe vleugels bij. De koninklijke familie bracht er tot 1937 hun zomers door, waarna prinses Juliana en prins Bernhard permanent in het paleis kwamen te wonen. Na de Tweede Wereldoorlog werd Juliana koningin en kreeg paleis Soestdijk een nieuwe functie als koninklijke residentie, totdat Beatrix werd ingehuldigd als koningin. In 1971 kwam het paleis in bezit van het Rijk.
Plannen pitchen
Jaren later, in 2015, schreef het Rijksvastgoedbedrijf een pitch uit voor Soestdijk. Zowel het rijk als de koninklijke familie wilden het paleis niet meer hebben. Alhoewel de onderhoudskosten voor het paleis werden meegenomen in de rijksbegroting, was het geen taak voor de overheid om te zorgen voor de exploitatie. “Vóór 2015 werd er al een Ronde Tafel opgericht die bestond uit deelnemers vanuit de top van de overheid, het bedrijfsleven en de kunsten sector. Denk aan Herman Tjeenk Willink, Paul Schnabel, Hans Wijers en Sybilla Dekker. Zij hadden als opdracht de vervreemding van het Paleis zo goed mogelijk te regelen, waarbij ze uitkwamen op een pitch.”
Om richtlijnen te geven aan deze pitch ontwikkelde dit team van experts een boekwerk met eisen waaraan de verwerver moest voldoen. Het paleis moest bijvoorbeeld voor heel Nederland worden opengesteld en het gehele monument, waaronder ook het park, moest door de verwerver weer in ere worden hersteld. “Meyer-Bergman Erfgoedgroep heeft zich ingeschreven op die pitch, waarbij je als verwerver in eerste instantie zes kantjes moest aanleveren met alle plannen voor Soestdijk. Van de 120 deelnemers werden er uiteindelijk vier uitgekozen die allemaal €100.000 kregen om het volledige plan uit te werken, waaronder ook landschapsarchitectuur, nieuwbouw, verkeer en CO2 uitstoot.”
De voortgang van de plannen werd telkens gepresenteerd aan een speciale commissie, met als voorzitter Sybilla Dekker en onder andere de Rijksbouwmeester, vertegenwoordiging van het Rijksvastgoedbedrijf, de directie van Museum de Hermitage en iemand uit de wereld van cultuurhistorisch onderzoek. “Tijdens deze presentaties konden we laten zien hoe ver we waren en wat we hadden bedacht. Dan vertelde de commissie of het wel of niet de goede kant op ging.”
Dat duurde tot 2017, toen de laatste drie plannen allemaal goed werden bevonden en het aankwam op de hoogste bieder. “Wij wilden voor iedere Nederlander ‘een dubbeltje op de eerste rij’ bieden, dus we deden een bod van €1.750.000, voor de 17,5 miljoen mensen in Nederland. Dat bleek het hoogste bod te zijn, en eind 2017 hebben we paleis Soestdijk echt overgenomen van het Rijk.”
Terug bij af
Meyer-Bergman Erfgoed Groep kon eindelijk aan de slag met gemaakte plannen, maar een in 2017 ingevoerde provinciale regel gooide roet in het eten. “Met deze regel werden oude bosgroeiplaatsen vanaf de 19e eeuw beschermd, en mocht er niet meer zomaar gebouwd worden op deze plekken. Ook op het marechausseeterrein van Soestdijk is er een bosgroeiplaats, dus de geplande grondgebonden woningen waren niet meer mogelijk.”
Er kwam, na veel versies en overleg met de gemeente en provincie, een nieuw bestemmingsplan dat in 2022 werd goedgekeurd door de gemeente Baarn. Maar met de goedkeuring kwamen ook bezwaren van buurtbewoners en natuurorganisaties. Het bestemmingsplan werd voorgelegd aan de Raad van State. “Uiteindelijk hebben we negen maanden gewacht op de uitspraak van de Raad, die in januari van dit jaar besloot om het plan te vernietigen. Overigens bleek later dat de bezwaren voor 85% ongegrond waren. We zijn nu eigenlijk weer terug bij af.”
Dat het bestemmingsplan is vernietigd, betekent niet dat Soestdijk voorgoed zijn deuren sluit. Meyer-Bergman Erfgoed Groep hoopt eind dit jaar, in nauw overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de gemeente en provincie, te kunnen beginnen aan de restauratie van de buitenschil van het monument, waaronder de ramen, luiken en façades. “En we gaan het paleis nu zo goed mogelijk exploiteren, door middel van tentoonstellingen, conferenties en seminars. We willen dit graag tot een goed einde brengen!”