Joodse begraafplaatsen, stille getuigen van een rijk Joods verleden

Joodse begraafplaats Zeeburg.
Joodse begraafplaats Zeeburg. Foto: Stadsarchief Amsterdam

Bij de herdenking van 75 jaar bevrijding is ook aandacht voor het joods erfgoed op zijn plaats. In Nederland bestaan er nog circa 225 joodse begraafplaatsen. Vaak als stille getuigen van een rijk joods verleden.

Beth Chaim
Beth Chaim betekent ‘het huis der levenden’. Het verwijst naar het gedachtengoed in het joodse geloof dat het geestelijke aspect van de mens – zijn ziel- nooit afsterft. De Joodse begraafplaatsen worden om deze reden niet geruimd. Overal waar er joodse gemeenschappen in Nederland zijn ontstaan werd er grond aangekocht door de betreffende joodse gemeente (kille) om hun doden volgens eigen joodse gebruiken te kunnen begraven.

Gebruiken en voorschriften
Er bestaan geen voorschriften voor een gedenkteken of grafsteen (matseva) op Joodse begraafplaatsen, ook niet voor de vorm. Over het algemeen staan bij de Asjkenaziem (Joden uit Midden- en Oost Europa) de grafstenen rechtop. Bij de Sefardim (Joden uit Spanje en Portugal) liggen de stenen horizontaal op de graven.

Een Joodse begraafplaats is heilig, de grond is gewijd. Volgens de Joodse traditie mag een begraafplaats niet bij de synagoge liggen. Als er voldoende ruimte is, krijgt elke overledene zijn eigen graf, bij gebrek aan ruimte komt men boven elkaar te liggen.

Op de oudere stenen staan uitsluitend Hebreeuwse teksten, terwijl op latere stenen vaak zowel Hebreeuwse als Nederlandse teksten voorkomen. Op de stenen staat de datum van overlijden volgens de Joodse kalender. Het verschil tussen de Joodse jaartelling en de gewone jaartelling is 3760 jaar. Het Joodse jaar eindigt in september of oktober. Bij een bezoek aan een Joodse begraafplaats kan men (kiezel)steentjes meenemen om op de grafstenen te leggen.

Er zijn verschillende verklaringen voor deze traditie. Een prozaïscher verklaring is gebrek aan geld, vooral in Oost- en Midden-Europa leefden de Joden vaak in bittere armoede, geld voor bloemen was er niet. Een andere uitleg over het gebruik van steentjes is gekoppeld aan de in de Bijbel beschreven tocht van het volk Israël door de woestijn, na de uittocht uit Egypte. Als iemand tijdens die tocht overleed, werd het graf met stenen bedekt, zodat de wind het zand niet weg zou blazen en wilde dieren het graf niet konden onteren. Nog een verklaring voor de steentjes is dat stenen niet vergaan, net als de ziel van de mens. Wat de juiste uitleg voor het leggen van steentjes ook is, men wil er symbolisch mee uitdrukken ‘ik ben voor jou hier gekomen en ik heb aan je gedacht.’

Joodse begraafplaats Elburg.
Joodse begraafplaats Elburg. Foto: Pa3ems via wikimedia CC BY-SA 3.0

De oudst bekende begraafplaatsen in Nederland
De ouds bekende begraafplaatsen in Nederland ontstonden in de omgeving van Amsterdam, vanaf de vijftiende eeuw. Grote aantallen joden, vestigden zich daar in de loop van de eeuwen nadat zij verdreven werden uit hun oorspronkelijk woongebieden in Europa. Amsterdam stond bekend om zijn tolerantie met betrekking tot anders gelovige en had een aantrekkelijk handelsklimaat. Onderstaand wordt er stil gestaan bij een aantal grote en oude joodse begraafplaatsen in de omgeving van Amsterdam.

Beth Haim Oudekerk aan de Amstel
Bij het samenvloeien van de Bullewijk en de Amstel ligt Beth Chaim, de oudste joodse begraafplaats van Nederland. Zij is in 1614 door de Portugese Joodse Gemeente van Amsterdam ingewijd. Omdat in de Gouden eeuw hier vrijwel alle vooraanstaande sefardische joden uit Amsterdam in Ouderkerk zijn begraven is de dodenakker internationaal beroemd. Zo zijn hier graven van bekende joden zoals, Samuel Sarphati (1813-1866) en de ouders van Spinoza te vinden. Veel oude graven beschikken over zeer fraaie figuratieve voorstellingen. Hetwelk vanwege het tweede gebod: ‘gij zult geen gesneden beeld noch eenige gelijkenis maken van hetgeen dat boven in den hemel is, noch van hetgeen dat in de wateren onder de aarde is’ zeer uitzonderlijk is. De verklaring wordt gezocht in het feit dat, deze joden na een periode waarin zij door onderdrukking als schijnchristenen geleefd hebben, hun ware joodse identiteit tot uitdrukking wilde brengen. Het was gebruikelijk de doden per trekschuit over de Bullewijk naar Oudekerk te vervoeren. Daarom ligt de oude toegang aan het water. In totaal liggen hier ongeveer 28.000 joden begraven. De begraafplaats wordt nog steeds gebruikt en zij is daarmee de oudste nog in gebruik zijnde Joodse begraafplaats in de westerse wereld. Rond de eeuwwisseling is er een grondige restauratie uitgevoerd door het daartoe opgerichte David Henriques de Castrofonds. Middels een rondleiding kan men de begraafplaats bezoeken.

Beth Chaim Muiderberg
Deze begraafplaats is na de Portugese begraafplaats in Ouderkerk de oudste joodse begraafplaats van Nederland. Zij is in 1639 gesticht door de Asjkenazische joden. Dit zijn de joden uit Midden- en Oost Europa. Kort nadat de begraafplaats in gebruik was genomen kochten de Poolse joden een aanpalend stuk grond voor een eigen begraafplaats. Na de vereniging van beide joodse gemeenten zijn deze begraafplaatsen samengevoegd. In de loop van de eeuwen is deze begraafplaats uitgegroeid tot een zeer omvangrijke begraafplaats met veertigduizend graven. Door de hoge transportkosten en doordat alleen op Muiderberg kon worden begraven als men betalend lid was van de joodse gemeente, werden de talrijke arme joden op Zeeburg begraven. Ook zijn er lange tijd geen kinderen op Muiderberg begraven, omdat die nog geen lid van de gemeente waren. De oudste stenen zijn verdwenen doordat ze, tijdens de Franse inval van 1672, gebruikt zijn voor het aanleggen van verdedigingswerken. De joodse begraafplaats van Muiderberg wordt nog regelmatig gebruikt. Het vroegere onderscheid tussen kinderen, bestuurders, gasten, betalende en niet-betalende leden is vervallen. De doden worden op het nieuwe deel van de begraafplaats achter het metaarhuis, welke bedoeld is voor de rituele reiniging van de overledenen, ter aarde besteld.

Beth Chaim Zeeburg
Zeeburg was de laatste rustplaats van straatarme joodse inwoners van Amsterdam. Zij werd in 1797 gesticht door de Neie Kille ( ‘Nieuwe Gemeente’). Er liggen hier meer dan honderdduizend joden begraven. Zij werden vaak naamloos ter aarde besteld. Er zijn nog maar weinig zerken in het drassige land te herkennen. Begin twintigste eeuw raakte Zeeburg vol. Na de inwijding van een nieuwe volksbegraafplaats in Diemen in 1914 is de begraafplaats niet meer in gebruik. In 1956 is een deel van de begraafplaats onder rabbinaal toezicht geruimd voor de aanleg van de Flevoweg. De joodse begraafplaats is op afspraak te bezichtigen voor groepen vanaf vijf personen. Tevens kunnen er rondleidingen worden verzorgd.

Beth Chaim Diemen
Deze begraafplaats van de Hoogduits-Joodse gemeente van Amsterdam is in 1914 gebruik genomen toen de begraafplaats Zeeburg vol was. Opvallend is de aanwezigheid van urnen op deze begraafplaats. Deze urnen zijn van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Westerbork werden gecremeerd. Cremeren is vanuit het joodse geloof ongebruikelijk.

Bovengenoemde begraafplaatsen worden met uitzondering van Beth Chaim bij Oudekerk aan de IJssel beheert door de Joodse Gemeente Amsterdam (NIHS). Zeeburg en Overveen zijn niet langer actief in gebruik als begraafplaatsen- hier wordt slechts beheer en onderhoud gepleegd.

Joodse Begraafplaats Muiderberg.
Joodse Begraafplaats Muiderberg. Foto: Janericloebe via wikimedia CC0

Overige joodse begraafplaatsen in Nederland
Aanvankelijk waren de rechten van de joodse bevolking beperkt. Hierdoor konden zij zich in grote delen van Nederland niet vrij vestigen. Pas in 1796 vond in Nederland de gelijkberechtiging plaats waardoor de joodse bevolking zich in geheel Nederland konden vestigen. In veel plaatsen in Nederland ontstonden Joodse gemeenschappen, die na verloop van tijd hun eigen synagogen, scholen en begraafplaatsen stichten.

Het verdwijnen van veel joodse gemeenschappen na de Tweede Wereldoorlog
In de meeste dorpen en kleine steden zijn veel vooroorlogse joodse gemeenschappen na de Tweede Wereldoorlog nooit teruggekeerd. In veel van de betreffende plaatsen heeft het Nederlands-Israëlisch Kerkgenootschap het beheer van de joodse begraafplaatsen op zich genomen. Vaak wordt het onderhoud uitgevoerd door de betreffende gemeente. Slechts enkele begraafplaatsen zijn vanwege de grafrust (tijdens een rondleiding ) te bezoeken. Middels het project het Stenen Archief worden alle joodse begraafplaatsen c.q grafstenen in Nederland met uitzondering van de sefardische begraafplaats Beth Chaim digitaal in kaart gebracht. Op deze wijze krijgen wij nog wat inzicht in het rijke joodse leven van weleer.

Bronnen:
Gids van joods erfgoed Jan Stoutenbeek en Paul Vigeveno, Uitgeverij Bas Lubberhuizen i.s.m. Joods Historisch Museum 2016 ISBN 978 90 5937 450 8 blz. 120-123 en 153-156

Meer informatie over het joods erfgoed
www.nik.nl
www.nhis.nl
www.joodsebegraafplaatsoverveen.nl
www.stenenarchief.nl/wp
www.bethhaim.nl