Met de Knelpuntenbrief 2025 (voorheen de Stand van de Uitvoering) informeert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de Tweede Kamer en stakeholders over de knelpunten waar ze tegenaanlopen. Hiermee willen ze openheid geven over waar de uitvoering knelt en constructief bijdragen aan het vinden van oplossingen.
De Knelpuntenbrief 2025 is een uitnodiging aan politiek, overheden, het erfgoedveld en iedereen die erfgoed een warm hart toedraagt om hier samen aan te blijven werken.
Urgente knelpunten en wat nodig is
Voor een goede uitvoering van het werk binnen het erfgoedstelsel ervaart de RCE vijf knelpunten waarvoor ze aandacht vragen. Deze knelpunten zetten momenteel de dienstverlening onder druk. Voor alle knelpunten geldt dat de rijksbrede taakstelling en complexe regelgeving binnen de overheid een versterkend effect hebben. Hieronder volgen de knelpunten en wat volgens de RCE nodig is beleid/politiek.
1. Erfgoed onder druk bij de ruimtelijke opgave
Wat is nodig van beleid/politiek?
Erfgoedinclusief werken vraagt dat afwegingen en werkwijzen van ruimtelijk initiatiefnemers duidelijk zijn. Maar ook dat het erfgoedperspectief aan het begin van planprocessen bekend is, zodat betrokken partijen erfgoed volwaardig meenemen. Zeker als de overheid zelf initiatiefnemer is. De vraag aan de politiek en aan medeoverheden is om bij grote transities open te staan voor erfgoedinclusief werken en samen op te trekken. Het nationaal programma Erfgoed en Leefomgeving is er vervolgens op gericht om onze aanwezigheid in de uitvoering te verstevigen, de voorspelbaarheid van advisering te vergroten, ontwikkelde kennis te ontsluiten en nieuwe kennis te ontwikkelen. Ook willen we andere departementen en medeoverheden in staat te stellen erfgoedwaarden en transities te combineren in hún praktijk. Bijvoorbeeld via gebiedsbiografieën en ontwerpateliers.
2. Capaciteitstekort bij gemeenten en de impact op erfgoedbeheer
Wat is er nodig van beleid/politiek?
Een belangrijk onderdeel van de oplossing is het inzichtelijk maken van standaarden en generieke normen, zodat voor gemeenten helder is welke inzet nodig is voor gedegen erfgoedzorg. Naast concrete producten als waardenkaarten en gebiedsbiografieën zijn bijscholing en ondersteuning van erfgoedambtenaren noodzakelijk. Ook is goede samenwerking binnen de erfgoedketen essentieel, zowel binnen als tussen overheden. Verder blijft het belangrijk om te investeren in opleidingen en in te zetten op het vergroten van bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak en daarmee op bewustwording dat erfgoed een volwaardige plek vraagt in overheidsbeleid. Het feit dat er ook veel gemeenten zijn die goed functioneren op dit gebied laat zien dat een positief perspectief voorhanden is.
3. Uitdagingen bij de instandhouding van grote monumenten
Wat is nodig van beleid/politiek?
Met bovengenoemde maatregelen is de verwachting dat we binnen enkele jaren grotendeels aan de subsidievraag kunnen voldoen en er geen enorme overvraag voor instandhoudingssubsidies meer zal zijn. Daarvoor is wel nodig dat de leenfaciliteit op peil komt, en er jaarlijkse loon- en prijsbijstelling plaatsvindt om het benodigde subsidiebudget op peil te houden. Voor heel grote restauratieopgaven zijn nu alleen middelen beschikbaar voor twee aanvraagrondes. De restauratieopgave is evenwel structureel.
4. Op orde houden van een robuuste digitale infrastructuur
Wat is nodig van beleid/politiek?
In het nieuwe Coalitieakkoord staat dat de overheid digitaal betrouwbaar, toegankelijk, efficiënt en weerbaar moet zijn. Dat vraagt om vroegtijdige aandacht voor de uitvoerbaarheid van beleid, waarbij IT standaard meegewogen wordt in het beleidsontwikkelproces. Met voldoende oog voor het actueel, betrouwbaar, toegankelijk, efficiënt en weerbaar houden van digitale voorzieningen.
5. Bescherming van erfgoed bij crises
Wat is nodig van beleid/politiek?
Internationale afspraken ter bescherming van erfgoed zijn vastgelegd in de Haagse Conventie (1954) en het Tweede Protocol (1999). Zoals in de Stand van de Uitvoering 2024 werd benadrukt vergt het bredere debat over erfgoedbescherming en weerbaarheid in Nederland nog de nodige stappen. Er ontbreekt bijvoorbeeld een strategie om erfgoed in crisissituaties effectief te beschermen. Om voorbereid te zijn op langere periodes van maatschappelijke ontwrichting en gerichte aanvallen is een investering nodig in de organisatie van de sector en in de bescherming van collecties. Er zijn maatregelen nodig voor passende bescherming voor collecties en gebouwen, maar bijvoorbeeld ook voor het doorontwikkelen en trainen van veiligheidsplannen, en het verhogen van de cyberveiligheid.
Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed