Still uit video Museum Bescherming Bevolking

Was Nederland nucleairproof?

De laatste weken is er weer volop aandacht voor de internationale nucleaire verdragen. Hoe was en is het gesteld met de bescherming van Nederland tegen een nucleaire dreiging? 

Het verloop van de Koude Oorlog stelt nieuwe eisen

Na de Tweede Wereldoorlog komt het kapitalistische westerse blok tegenover de communistische staten te staan. Decennialang leven de landen binnen deze blokken in angst voor naderend oorlogsgeweld zonder dat deze uiteindelijk zal uitbreken. Wel is er de continue dreiging van de atoombom. Naar aanleiding van de toenemende nucleaire dreiging en de dreiging met biologische en chemische wapens worden er in Nederland in 1961 bij Koninklijk Besluit extra maatregelen inzake Bescherming Bevolking genomen. 

Namelijk:

  • De organisatie Bescherming Bevolking (BB) wordt gereorganiseerd om beter berekend te zijn op haar taak bij grote gecompliceerde rampen. De samenwerking tussen de diverse regionale ‘kringen’ wordt beter opgezet. Er komen bij de BB  40.000 speciaal getrainde functionarissen en het provinciaal BB commando krijgt een belangrijke taak.
  • Het verblijven en werken in beschermde onderkomens neemt een vlucht. Er komt een nieuw ontwerp voor een onderkomen dat bescherming kan bieden aan de commandoposten en daarnaast schuilplaatsen voor de burgerbevolking. Deze bieden speciale bescherming tegen de gevolgen van een atoomaanval en biologische en chemische wapens. Iedereen wil graag een plekje hebben om de ramp te overleven.
Beeld uit schuilkelder onder de Universiteit van Amsterdam

Aan de slag

Het bouwen van schuilgelegenheden voor de bijna 7 miljoen inwoners van Nederland, is financieel en technisch echter niet mogelijk. Met veel geplande bouwactiviteiten in het vooruitzicht wordt verwacht dat in 1985 nog 1,6 miljoen burgers zonder schuilplaats zullen zijn. Door de turbulente politieke situatie in Nederland en de val van diverse kabinetten wordt de wettelijke verplichting echter pas in 1974 van kracht en de datum van afronding gesteld op 2002. In de praktijk blijkt echter dat de kostprijsverhoging voor aanpassing van onder andere de eengezinswoningen, inmiddels dusdanig is gestegen, dat de wet tenslotte slechts voor een klein gedeelte kan worden uitgevoerd.

Het enige wat in geringe mate doorgang vindt is de bouw van openbare schuilgelegenheden in het kader van de zogenaamde combinatiebouw. Inventieve gemeenten weten de combinatiebouwsubsidie te benutten. Bovendien grijpt men terug naar eeuwenoude locaties die al vele malen gebruikt zijn als schuilgelegenheid. In de periode van 1950 – 1990 is uiteindelijk voor slechts 320.000 burgers een plaats gecreëerd in openbare schuilgelegenheden.

Schuilen in de metro of parkeergarage

Veel beschermde onderkomens bevinden zich in kelders van grote gebouwen. Zo wordt bij de nieuwbouw van gemeentehuizen onderkeldering aangebracht die als schuilkelder kan dienen. Grotere groepen kunnen bescherming krijgen in het metrostelsel van Rotterdam en Amsterdam. Ook wordt bij de bouw van diverse parkeergarages voorzieningen getroffen voor de ‘noodopvang’. Bijzonder is hierbij een kolossale parkeergarage met schuilmogelijkheid voor 5000 personen gebouwd door de gemeente Eibergen. Met een inwonersaantal van 15.000 maakt het Eibergen tot de gemeente met het hoogste percentage schuilgelegenheidsvoorzieningen.

Metro Weesperplein Amsterdam. Een sluisdeur kan het station hermetisch afsluiten zodat er een schuilkelder ontstaat. Foto: Mojito via wikimedia CC BY-SA 3.0
Sluisruimte in metrostation Weesperplein Amsterdam. Foto: Mojito via wikimedia CC BY-SA 3.0

Weg ermee

In 1989 komt er na de val van de Berlijnse muur en het uiteenvallen van het Oostblok een einde aan de Koude Oorlog. Het ministerie van Binnenlandse zaken zet een streep onder het schuilkelderbeleid. Slechts een klein aantal schuilkelders wordt nog actief gebruikt als oefenruimte voor aanslagen. Veel van de bestaande schuilkelders krijgen een andere bestemming, worden gesloopt of worden niet langer onderhouden en zijn hiermee als schuilkelder onbruikbaar. Maar is dat wel terecht?

Behoud de overblijfselen van de Koude Oorlog

Telkens als er bepaalde gebouwen massaal hun functie verliezen, in de vergetelheid raken of gesloopt gaan worden, ontstaan er burgerinitiatieven om ze te behouden. Dat geldt ook voor de bouwwerken uit de Koude Oorlog. De Stichting Nationale Collectie Bescherming Bevolking staat sinds 2000 pal voor de overblijfselen van de civiele verdediging. De al veel oudere Stichting Menno van Coehoorn, opgericht in 1932, ijvert samen met de Stichting Militair Erfgoed voor de afgestote leger- bouwwerken uit de Koude Oorlog.

Bron:

  • Civiele verdediging in het tijdperk van de wederopbouw(1940-1965), Tine van Merwijk, 2007, Rijksdienst voor archeologie, cultuurlandschap en monumenten (RACM) Hier nog meer informatie te lezen de organisatie en de verandering aan de gewijzigde (atomaire dreiging) van de Bescherming bevolking (BB)

Meer informatie: