‘Met recht vervlogen tijden’: het niet-herdachte verleden van de Koude Oorlog in Polen

A common sight during Poland’s Communist era: queuing for supplies. Image: public domain via wikimedia.

Vanwege de groeiende belangstelling voor het erfgoed van de Koude Oorlog, belicht de European Heritage Tribune samen met de Erfgoedstem het perspectief van de nieuwe generatie jongeren uit landen aan de andere kant van het voormalige IJzeren Gordijn’.

In drie speciale artikelen van drie jonge auteurs wordt dit erfgoed, dat door de oorlog in Oekraïne nog actueler is geworden, beschreven. De Erfgoedstem publiceert de vertalingen van deze verhalen. Hoe kijkt de generatie na de Koude Oorlog naar dit erfgoed in Polen, Georgië en Roemenië?

Het initiatief voor deze artikelen komt voort uit het European Cold War Heritage Network en het Cold War Heritage project van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Ik zal eerlijk zijn – ik weet niet zo veel over de Koude Oorlog in Polen. Ik denk dat het vooral komt door onze algemene minachting, zo niet haat, jegens het communistische bewind. De naam die we aan die tijd geven, “czasy słusznie minone” of “met recht vervlogen tijden” weerspiegelt die houding goed. Wat mij is verteld, zijn de herinneringen aan het proberen rond te komen, om genoeg te eten te hebben, terwijl azijn vaak het enige was dat in de winkels verkrijgbaar was. Ik weet van de enorme rijen, hoe mijn moeder op de terugweg van school in een rij ging staan ​​die ze zag – zonder te weten wat er daadwerkelijk werd verkocht. Het maakte vooral uit dat je later een product kon ruilen voor andere producten of diensten. Ik heb ook gehoord dat de belangrijkste reden hiervoor was dat de meeste dingen rechtstreeks naar de USSR werden geëxporteerd.

Pstrąże, een verlaten dorp in het zuidwesten van polen, bezet en in beslag genomen door het Sovjet leger in 1945. In 1992, liet het leger de woningen als ruïne achter. afbeelding: Qbanez via wikimedia (CC BY-SA 3.0)

We hebben op school over een aantal van deze dingen gepraat, maar ik kan me vooral dingen herinneren over het begin van de communistische heerschappij in Polen, omdat we dat aan het einde van mijn middelbare school hebben behandeld. Om meer te weten te komen over het militaire deel van de Koude Oorlog, vroeg ik een familielid dat in het leger had gediend. Hij wilde er graag over praten, maar zijn herinneringen waren niet positief.

Anders dan in het Westen, waar de term ‘Koude Oorlog’ vaak werd gebruikt, was het hier in Polen gewoon de tweedeling van het goede communistische Oosten en het slechte kapitalistische Westen. Er was wel angst voor de NAVO, aangewakkerd door de staatsmedia. Incidenten zoals de Cubaanse raketcrisis kreeg men vaak pas achteraf te horen, nadat het zorgvuldig was ingepakt in procommunistische propaganda. Mensen wisten van de mogelijkheid van nucleaire aanvallen door de NAVO en het concept van een nucleaire oorlog, maar de enige beelden die op tv werden getoond waren de aanslagen op Hiroshima en Nagasaki en de Amerikaanse kernproeven. De VS werd getoond als een kernmacht om bang voor te zijn, terwijl in de Sovjet kernproeven helemaal niet werden gemeld.

Er was ook een algemene paranoia over het ‘imperialistische rotkapitalisme’ van het Westen en haar spionnen. Er waren veel militaire Sovjet basissen, maar als je er een foto van nam, kon je worden vastgehouden op verdenking van spionage. Er was constant propaganda in allerlei media en mensen die in het Westen waren geweest, konden niet openlijk over het leven daar praten. De mensen wisten over het algemeen dat het leven beter was in het Westen, maar er waren genoeg informanten die samenwerkten met de milities (militaire politie), dus je moest uitzoeken welke van je collega’s veilig waren voordat je ook maar iets politieks kon bespreken. Anders zou je kunnen worden aangehouden door de milities, en dat was veel erger dan gebrandmerkt worden als spion of dissident.

Als het gaat om de feitelijke oorlogsinfrastructuur, kreeg ik te horen dat veel grotere werkplaatsen schuilplaatsen hadden en soms zelfs een paar militairen die deze bewaakten. Volwassenen kregen gewoonlijk geen opleiding, maar vanaf groep 7 onderwezen scholen en universiteiten een vak dat “defensieonderwijs” werd genoemd. De studenten leerden onder meer hoe ze zich moesten gedragen bij een atoombom of hoe ze moesten omgaan met chemische lekken. Er was geen expliciete focus op oorlog met het Westen, maar ik kreeg te horen dat het zwaar geïmpliceerd werd.

Polen (rood) tussen de landen van het Warschaupact (roze), gescheiden van de NAVO (blauw) door het IJzeren Gordijn. Afbeelding aangepast van kaart door Sémhur (Wikimedia Commons CC BY-SA 4.0)

Sommige schuilplaatsen hebben het overleefd – de meeste treinstations hadden er een. Veel werden echter vernietigd en hergebruikt en de overblijfselen zijn meestal nutteloos. Sommige werden omgevormd tot delen van musea, maar dat lijkt een minderheid te zijn. Over het algemeen werd de Sovjet-infrastructuur geplunderd en vernietigd door de Sovjet-soldaten toen ze het nu democratische Polen verlieten. Dat geldt zowel voor de militaire basissen, als voor de huisvesting van hogere soldaten en hun families, waarvan Klein Moskou in Legnica de meest prominente was. Het koste later miljoenen om deze te renoveren toen het eigendom werd overgedragen aan lokale en nationale overheden en de militaire basissen omgevormd werden tot woningen of “domy kultury”, onze versie van gemeenschapscentra.

Mijn bron zegt dat hij graag zou zien dat een aantal van deze fysieke overblijfselen van de communistische heerschappij hersteld worden om de herinnering te bewaren. Maar de meesten zouden veranderd moeten worden in iets nuttigers. Zelf vind ik dat er veel meer musea en soortgelijke locaties zouden moeten zijn. Ik ben het ermee eens dat dit echt met recht vervlogen tijden zijn, maar ik denk niet dat ze moeten worden vergeten.

Diego Ostoja-Kowalski

Diego, 19, is een student taalkunde uit Polen

Zie hier het Engelse origineel van dit artikel.
De verhalen van de andere jongeren zullen komende weken worden gepubliceerd.