Een monument op deze manier verduurzamen is welhaast ónmogelijk, maar Nico Eurelings is het gelukt. Zijn oude watertoren De Reusch in het Limburgse Schimmert is – zowel in de opbouw als in de exploitatie – energieneutraal en volledig duurzaam. Een bijzondere prestatie die hem het afgelopen jaar de ‘Open Monumentendag Duurzaamheidsprijs’ opleverde. Dit is het verhaal van een ondernemer die zich met hart en ziel heeft ingezet om een bijzonder stukje cultureel erfgoed in het hoogst gelegen dorpje van Nederland een tweede leven en een duurzame toekomst te geven.
Jeugdsentiment
Al vanaf zijn vierde levensjaar passeerde Nico dagelijks de iconische watertoren in zijn woonplaats Schimmert, een klein dorpje in de buurt van Valkenburg. Tot 2014 vervulde de 38 meter hoge watertoren een cruciale rol in de drinkwatervoorziening van Zuid-Limburg. Van jongs af aan intrigeerde het imposante bouwwerk Nico en toen er in 2015 vanuit de ondernemersvereniging waar Nico lid van was, gesproken werd over de toekomst van het inmiddels rijksmonument, voelde Nico zich direct aangesproken. “In het verleden heb ik veel verenigingswerk gedaan in Schimmert en omstreken. Deze activiteiten raakten in de slop toen mijn tijd opging in het duurzame energiebedrijf New Energy Systems, waar ik mede-eigenaar van ben. Mijzelf ontfermen over de watertoren was mijn manier om nog een keer iets terug te doen voor de gemeenschap”, aldus Eurelings.
IBA Parkstad
Watertoren De Reusch is cultureel erfgoed. Het is een karakteristiek herkenningspunt voor de wijde omgeving. De toren uit 1926 geeft een inkijkje in het leven van onze voorouders en vormt de basis voor de leefomgeving en culturele identiteit van Zuid-Limburg. Om dit te beschermen en te behouden, heeft de ondernemer (met kennis van duurzame energie) vanuit intrinsieke motivatie een plan gemaakt. “Samen met de ondernemersvereniging, de Waterleiding Maatschappij Limburg (WML, destijds de eigenaar) en de gemeente, ontstond het idee om te proberen de watertoren in het IBA Parkstad project te krijgen. Met een financiële en organisatorische steun in de rug waren er serieuze mogelijkheden om de watertoren een tweede leven in de vorm van een duurzame herbestemming te geven. IBA staat voor Internationale Bau Ausstellungen, een “instrument” wat uit Duitsland over is komen waaien. Het is een speciale project dat beoogt om een streek die economische achterstand heeft opgelopen (regio Parkstad Limburg na sluiting van de steenkoolmijnen in de jaren ’50 en ’60), weer wind zeilen in te blazen. Vaak wordt er voor IBA gekozen als men voor complexe plekken, visionaire en duurzame oplossingen zoekt. De eerste en tot op heden enige IBA in Nederland was die van Parkstad Limburg (2013-2022).
Als projectverantwoordelijke ga ik zorgen voor het eigendom van het complex
Eenmaal, andermaal…
Alle spelers werden bij elkaar gezet om de haalbaarheid van het plan te bespreken; de ondernemersvereniging, de WML, de gemeente en de mensen van IBA Parkstad. Iedereen was enthousiast over het plan voor duurzame herbestemming, echter de WML had nog een klein addertje onder het gras: de watertoren stond te koop. Het plan moest dus eerst met de toekomstige koper worden besproken. Daar werd de uitvoering van het plan nodeloos ingewikkelder van, zo vond Eurelings. Daarom besloot hij, tot grote verbazing van iedereen in de kamer, het volgende aan de vergadering toe te voegen: “We schrijven er nog één ding bij in het plan. Projectverantwoordelijke: ik. En als projectverantwoordelijke ga ik zorgen voor het eigendom van het complex.” Een ambitieuze wending in zijn bijdrage aan het project. Binnen twee maanden had Eurelings de watertoren en het bijbehorende woonhuis in zijn bezit.
Stadsverwarming voor Schimmert
Vervolgens moest er gedacht worden over de daadwerkelijke herbestemming. Het uitgangspunt was, het duurzame behoud van de toren. Hoe vul je dat in? Eurelings: “Eigenlijk alleen met een goed businessmodel, kun je een dergelijk pand behouden. Het vergt namelijk toch elke tien à twaalf jaar restauratie en daar moet geld voor zijn, gemiddeld zo’n vier à vijf ton.” De toren moest zichzelf zogezegd bekostigen. Daarnaast moest het een duurzaam model zijn, zeker door het gedachtegoed van waaruit ook zijn eigen duurzame energiebedrijf was opgericht. En als laatste moest het model ook iets bijdragen aan de omgeving en zeker niet een extra voetafdruk neerzetten. De eerste gedachten gingen uit naar een datacenter. De warmte die daaruit vrij zou komen, kon opgeslagen worden in het hooggelegen reservoir en vervolgens gebruikt worden om het dorp te verwarmen. In de winter zou dit perfect werken, echter in de zomer zou er teveel warmte zijn. Daarom viel dit plan af.
De spil in de lokale voedselketen
Na een herbestemmingsonderzoek en enkele wilde brainstormsessies, kwam het thema “Eten en drinken van zover je kunt kijken” naar boven borrelen. De zichtgrens van de watertoren is 60 kilometer, tot zelfs in Duitsland. Het idee ontstond om een belevingscentrum te maken met streekproducten afkomstig uit het gebied binnen die straal van 60 kilometer rondom de watertoren. Producenten van streekproducten zijn doorgaans heel goed in het maken van hun producten, maar minder goed in het vermarkten en distribueren ervan. Daar zou het businessmodel van De Reusch in voorzien. Bij een belevingscentrum met alleen streekproducten, zouden transportkosten en CO2-uitstoot worden vermeden. Maar eerst de uitdaging van de restauratie van de watertoren zelf nog.
De grote verbouwing
Het goed en duurzaam restaureren van een monument is lastig. Zo mogen er bijvoorbeeld geen zonnepanelen op gelegd worden. Met de juiste kennis op zak en eigen resources tot zijn beschikking, realiseerde Eurelings binnen vijf jaar tijd: 1000m2 vloerverwarming verdeeld over acht verdiepingen in combinatie met vijf warmtepompen, een lichtplan volledig voorzien van LED verlichting en een keuken en brouwerij volledig op stroom. Alle stroom die in het pand nodig is, wordt opgewekt door zonnepanelen op andere panden aan de overkant van de straat. Daarnaast was het in de watertoren mogelijk om nieuwe houten kozijnen te plaatsen met dubbelglas.
Streekproducten op een hoger plan
In 2021 opende het gerestaureerde bouwwerk. Er is een aantrekkelijk programma opgesteld voor bezoekers. In de toren bevindt zich een restaurant waar gekookt wordt met verse lokale ingrediënten, een 4D smaaktheater, een bier- en frisdrankbrouwerij met workshops, een streekproductenplein met workshops (oesterzwammenkweker, bakkerij met Limburgse vlaaien etc.), een proeflokaal en natuurlijk een (web)shop om de producten ook te kunnen bemachtigen voor thuis. Als kers op de taart hebben bezoekers bovenop de toren in de skybar een panoramisch uitzicht over de wijde omgeving. Met de Augmented Reality app op de telefoon is te zien waar de leveranciers zich bevinden en wat hun verhaal is.
In de prijzen gevallen
Direct in het jaar van opening won Eurelings de Watertorenprijs 2021. De door de Nederlandse Watertoren Stichting ingestelde prijs heeft voor ogen het kwaliteitsniveau van herbestemmingen van watertorens te bevorderen door goede voorbeelden voor het voetlicht te brengen. De kracht van de herbestemming van De Reusch zat naar het oordeel van de jury vooral in het idee om de toren in te zetten als centrum van een regionaal netwerk rond de thema’s voedsel en duurzaamheid. Daarnaast won Eurelings een jaar later in 2022 ook de Open Monumentendag Duurzaamheidsprijs, omdat de monumentale watertoren in alle opzichten duurzaam was, zo stelde de jury. Volledig aardgasvrij en stroomopwekking door ruim 350 zonnepanelen. Ook het gebruik van duurzame en circulaire materialen was een pluspunt. Eurelings had ‘duurzaamheid’ volgens de jury met succes tot in de details doorgevoerd.
Ontdek De Reusch van Schimmert via www.dereusch.nl